Neuralgia nerwu trójdzielnego to przewlekły zespół bólowy o podłożu neurologicznym, w którym dochodzi do napadowego, bardzo silnego bólu w obrębie twarzy, zwykle po jednej stronie. Nie jest to pojedynczy objaw, lecz rozpoznawalna jednostka chorobowa dotycząca piątego nerwu czaszkowego, czyli nerwu trójdzielnego. Typowy ból bywa opisywany jako kłujący, przeszywający, „jak porażenie prądem”, a napady mogą być wyzwalane przez codzienne czynności, takie jak mycie twarzy, mówienie czy żucie. Choć choroba nie jest zakaźna, autoimmunologiczna ani nowotworowa sama w sobie, wymaga dokładnej diagnostyki, ponieważ podobne dolegliwości mogą towarzyszyć także innym schorzeniom neurologicznym i laryngologicznym.
Czym jest neuralgia nerwu trójdzielnego?
Neuralgia nerwu trójdzielnego, nazywana też rwą twarzową lub tic douloureux w starszym nazewnictwie, jest chorobą neurologiczną obejmującą nerw trójdzielny. Nerw ten odpowiada przede wszystkim za czucie w obrębie twarzy, zębów, jamy ustnej i części opon mózgowo-rdzeniowych, a także uczestniczy w ruchach mięśni żucia.
Nerw trójdzielny ma trzy główne gałęzie: oczną, szczękową i żuchwową. Ból może dotyczyć jednej lub kilku z nich, najczęściej obejmuje policzek, szczękę, zęby, wargę lub okolicę brody. Charakterystyczne jest to, że dolegliwości są zwykle jednostronne; ból obustronny występuje znacznie rzadziej i częściej skłania do poszukiwania wtórnej przyczyny.
W praktyce klinicznej wyróżnia się przede wszystkim:
- klasyczną neuralgię nerwu trójdzielnego – najczęściej związaną z uciskiem naczynia krwionośnego na korzeń nerwu,
- wtórną neuralgię nerwu trójdzielnego – będącą następstwem innej choroby, na przykład stwardnienia rozsianego, guza lub malformacji naczyniowej,
- postać idiopatyczną – gdy mimo diagnostyki nie udaje się ustalić jednoznacznej przyczyny.
Nie każdy ból twarzy jest neuralgią nerwu trójdzielnego. Ból od zęba, zatok, stawu skroniowo-żuchwowego, migreny czy półpaśca może dawać podobne dolegliwości, ale jest innym problemem zdrowotnym i wymaga odmiennego postępowania.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Najlepiej udokumentowaną przyczyną klasycznej neuralgii nerwu trójdzielnego jest konflikt naczyniowo-nerwowy, czyli przewlekły ucisk tętnicy lub rzadziej żyły na korzeń nerwu w okolicy pnia mózgu. Taki ucisk może uszkadzać osłonkę mielinową, czyli warstwę izolującą włókna nerwowe. W efekcie dochodzi do nieprawidłowego przewodzenia bodźców i powstawania krótkich, bardzo bolesnych wyładowań.
Do potwierdzonych naukowo przyczyn wtórnych należą:
- stwardnienie rozsiane – demielinizacja może obejmować drogi nerwu trójdzielnego,
- guzy w obrębie kąta mostowo-móżdżkowego lub podstawy czaszki,
- malformacje naczyniowe i inne nieprawidłowości anatomiczne,
- następstwa urazów lub zabiegów w obrębie twarzoczaszki,
- rzadziej inne choroby uszkadzające nerwy czaszkowe.
Mechanizm choroby polega najczęściej na miejscowym uszkodzeniu mieliny i nadmiernej pobudliwości włókien czuciowych. To tłumaczy, dlaczego lekkie bodźce, które normalnie nie powinny boleć, na przykład podmuch powietrza lub delikatny dotyk skóry, mogą wywoływać napad bólu.
Czynnik ryzyka nie jest tym samym co bezpośrednia przyczyna. Oznacza to, że obecność danego czynnika zwiększa prawdopodobieństwo choroby, ale jej nie przesądza.
Do czynników ryzyka niemodyfikowalnych zalicza się:
- starszy wiek – choroba częściej pojawia się po 50. roku życia,
- płeć żeńską – w części badań neuralgię rozpoznaje się częściej u kobiet,
- współistnienie stwardnienia rozsianego, zwłaszcza u osób młodszych,
- indywidualne uwarunkowania anatomiczne przebiegu naczyń i nerwu.
Do czynników potencjalnie modyfikowalnych lub pośrednich należą:
- niektóre schorzenia naczyniowe wpływające na przebieg i sztywność naczyń,
- urazy twarzy i okolicy czaszki, jeśli można im zapobiec,
- powikłania zabiegów stomatologicznych lub chirurgicznych – choć są one zdecydowanie rzadszą przyczyną niż klasyczny konflikt naczyniowo-nerwowy.
Dostępne dane sugerują, że neuralgia nerwu trójdzielnego jest chorobą stosunkowo rzadką, ale należy do najczęstszych przyczyn napadowego neuropatycznego bólu twarzy. Częstość rozpoznań wzrasta wraz z wiekiem.
Objawy
Najbardziej typowym objawem jest nagły, krótkotrwały, bardzo intensywny ból twarzy, zwykle jednostronny. Pacjenci opisują go jako przeszywający, kłujący, palący, „elektryzujący” lub przypominający porażenie prądem. Pojedynczy napad trwa zazwyczaj od ułamków sekundy do około 2 minut, ale może powtarzać się seriami.
Do cech typowych należą:
- lokalizacja w obszarze unerwienia jednej lub więcej gałęzi nerwu trójdzielnego,
- jednostronność dolegliwości,
- napadowy charakter,
- występowanie tzw. stref spustowych – dotknięcie określonego miejsca prowokuje ból,
- wyzwalanie napadów przez mycie twarzy, golenie, nakładanie makijażu, szczotkowanie zębów, żucie, mówienie, połykanie lub chłodne powietrze.
Między napadami część chorych nie odczuwa żadnego bólu. U innych pojawia się bardziej tępe, ciągłe pobolewanie lub pieczenie. Taka postać bywa trudniejsza diagnostycznie. W czasie napadu mogą występować mimowolne skurcze mięśni twarzy, od których wywodzi się dawne określenie tic douloureux.
Objawy mniej charakterystyczne, ale możliwe, to unikanie jedzenia, mówienia i higieny jamy ustnej z obawy przed bólem, spadek masy ciała, zaburzenia snu, lęk przed kolejnym napadem oraz pogorszenie nastroju. Sama neuralgia nerwu trójdzielnego nie powoduje zwykle trwałego niedowładu mięśni twarzy; jeśli pojawiają się wyraźne ubytki neurologiczne, trzeba pilnie szukać innej lub wtórnej przyczyny.
Warto podkreślić, że podobny ból może występować w wielu innych chorobach, dlatego sam opis „ostrego bólu twarzy” nie wystarcza do rozpoznania.
Przebieg choroby
Neuralgia nerwu trójdzielnego ma zwykle przebieg przewlekły i nawrotowy. Choroba może rozpoczynać się pojedynczymi napadami rozdzielonymi długimi okresami bezobjawowymi, a z czasem stawać się częstsza i bardziej dokuczliwa. U części osób występują miesiące lub lata remisji, po których ból powraca.
W klasycznej postaci przez długi czas dominują krótkie napady. U niektórych pacjentów z biegiem lat rozwija się komponenta bólu bardziej stałego, co może oznaczać większe uszkodzenie włókien nerwowych. Przebieg wtórny, na przykład związany ze stwardnieniem rozsianym lub guzem, zależy również od choroby podstawowej.
Choroba nie jest zwykle stanem bezpośrednio zagrażającym życiu, ale może silnie upośledzać codzienne funkcjonowanie, pracę, odżywianie i zdrowie psychiczne.
Rozpoznanie
Rozpoznanie neuralgii nerwu trójdzielnego opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie i badaniu neurologicznym. Lekarz ocenia charakter bólu, czas trwania napadów, czynniki wywołujące, obszar twarzy objęty dolegliwościami oraz obecność objawów neurologicznych między napadami.
Znaczenie mają kryteria kliniczne stosowane w neurologii i medycynie bólu, które pomagają odróżnić typową neuralgię od innych przyczyn bólu twarzy. Sama odpowiedź na leczenie nie powinna być jedyną podstawą rozpoznania.
W diagnostyce wykorzystuje się:
- badanie neurologiczne – w typowej klasycznej postaci bywa prawidłowe,
- rezonans magnetyczny mózgu, najlepiej z oceną okolicy nerwu trójdzielnego – służy do wykrywania przyczyn wtórnych i może uwidocznić konflikt naczyniowo-nerwowy,
- czasem dodatkowe badania obrazowe lub konsultacje stomatologiczne, laryngologiczne albo okulistyczne, jeśli obraz kliniczny jest niejednoznaczny.
Badania laboratoryjne nie potwierdzają samej neuralgii, ale mogą być potrzebne przed wdrożeniem lub monitorowaniem leczenia. Ich rola jest pomocnicza.
Ważne ograniczenie diagnostyki polega na tym, że obecność kontaktu naczynia z nerwem w rezonansie nie zawsze oznacza przyczynę bólu, ponieważ podobne znaleziska mogą występować także u osób bezobjawowych. Z drugiej strony u części chorych badanie obrazowe nie pokazuje jednoznacznej przyczyny mimo typowych objawów.
Do najważniejszych rozpoznań różnicowych należą:
- bóle zębopochodne,
- zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego,
- klasterowy ból głowy i inne pierwotne bóle głowy,
- migrena twarzowa i inne neuralgie czaszkowe,
- półpasiec i neuralgia po półpaścu,
- zapalenie zatok przynosowych,
- bóle neuropatyczne po urazach lub zabiegach stomatologicznych,
- guzy podstawy czaszki i choroby demielinizacyjne.
Nie ma badań przesiewowych zalecanych dla ogólnej populacji. U osób młodszych, z obustronnymi objawami lub nietypowym przebiegiem zwykle szczególnie starannie poszukuje się przyczyny wtórnej.
Leczenie
Leczenie neuralgii nerwu trójdzielnego zależy od postaci choroby, nasilenia bólu, wieku chorego, chorób współistniejących, działań niepożądanych leków, wyników badań obrazowych oraz decyzji podejmowanych wspólnie z lekarzem. Celem terapii jest zmniejszenie częstości i nasilenia napadów oraz poprawa jakości życia.
Leczenie farmakologiczne jest zwykle pierwszym etapem postępowania. Zgodnie z wytycznymi najczęściej stosuje się leki przeciwpadaczkowe o działaniu przeciwbólowym w neuralgii, zwłaszcza te stabilizujące pobudliwość błon komórkowych neuronów. W praktyce klinicznej wykorzystuje się także inne leki z tej grupy, jeśli pierwsza terapia jest nieskuteczna lub źle tolerowana.
Najważniejsze ograniczenia leczenia farmakologicznego to możliwość działań niepożądanych, takich jak senność, zawroty głowy, zaburzenia równowagi, podwójne widzenie, nudności czy zaburzenia laboratoryjne wymagające kontroli. Niektóre preparaty wchodzą w interakcje z innymi lekami, dlatego samodzielne rozpoczynanie lub odstawianie terapii jest niebezpieczne.
Leczenie zabiegowe i operacyjne rozważa się, gdy:
- leki nie przynoszą wystarczającej poprawy,
- powodują istotne działania niepożądane,
- stwierdzono uchwytną przyczynę anatomiczną możliwą do leczenia.
Do stosowanych metod należą:
- mikronaczyniowa dekompresja – neurochirurgiczne odsunięcie naczynia uciskającego nerw; to metoda przyczynowa w klasycznej neuralgii związanej z konfliktem naczyniowo-nerwowym,
- zabiegi przezskórne uszkadzające wybrane włókna nerwu,
- radiochirurgia stereotaktyczna, wykorzystywana u wybranych chorych.
Każda z metod ma zalety i ograniczenia. Mikronaczyniowa dekompresja może dawać długotrwałą poprawę, ale jest zabiegiem neurochirurgicznym i wiąże się z ryzykiem okołooperacyjnym. Metody mniej inwazyjne są dostępne dla części pacjentów, jednak częściej mogą powodować zaburzenia czucia twarzy lub wiązać się z nawrotem bólu po pewnym czasie.
W neuralgii wtórnej ważne jest także leczenie choroby podstawowej, na przykład postępowanie neurologiczne w stwardnieniu rozsianym lub leczenie operacyjne zmiany uciskowej.
Leczenie wspomagające obejmuje edukację chorego, modyfikację codziennych czynności wyzwalających napady, wsparcie psychologiczne w przewlekłym bólu oraz monitorowanie stanu odżywienia i higieny jamy ustnej, jeśli pacjent ogranicza jedzenie lub mycie zębów z obawy przed bólem.
Skuteczność terapii ocenia się na podstawie częstości napadów, ich nasilenia, wpływu na sen i jedzenie oraz tolerancji leczenia. Konieczne mogą być okresowe badania kontrolne, w tym laboratoryjne, zależnie od stosowanych leków.
Powikłania i rokowanie
Najważniejszymi powikłaniami neuralgii nerwu trójdzielnego są nie tyle uszkodzenia narządowe, ile konsekwencje przewlekłego bólu. Należą do nich:
- niedożywienie lub utrata masy ciała z powodu unikania jedzenia,
- zaniedbanie higieny jamy ustnej i wtórne problemy stomatologiczne,
- bezsenność, przewlekłe zmęczenie i trudności w pracy,
- izolacja społeczna, lęk, objawy depresyjne,
- pogorszenie jakości życia, czasem bardzo znaczne.
Powikłania leczenia mogą obejmować działania niepożądane leków oraz następstwa zabiegów, takie jak drętwienie twarzy, osłabienie odruchu rogówkowego czy nawrót bólu. Ryzyko zależy od wybranej metody i indywidualnej sytuacji klinicznej.
Rokowanie bywa zróżnicowane. U części pacjentów udaje się uzyskać dobrą kontrolę dolegliwości lekami lub po leczeniu zabiegowym. U innych choroba ma przebieg nawracający i wymaga długotrwałego monitorowania. Lepsze rokowanie często dotyczy osób z typowym obrazem klasycznej neuralgii i dobrze dobranym leczeniem. Gorsze wyniki mogą wynikać z postaci wtórnej, długiego czasu trwania choroby albo ograniczeń terapeutycznych związanych z wiekiem i chorobami współistniejącymi.
Najważniejsze informacje o neuralgii nerwu trójdzielnego
| Obszar | Najważniejsze informacje | Znaczenie kliniczne | Ważne zastrzeżenie |
|---|---|---|---|
| Charakter choroby | Neuralgia nerwu trójdzielnego jest chorobą neurologiczną powodującą napadowy ból twarzy w obszarze piątego nerwu czaszkowego. | Rozpoznanie wymaga odróżnienia jej od innych przyczyn bólu twarzy, zwłaszcza stomatologicznych i laryngologicznych. | Sam ból twarzy nie oznacza jeszcze neuralgii; podobne objawy występują w wielu schorzeniach. |
| Najczęstsza przyczyna | Najczęściej dochodzi do konfliktu naczyniowo-nerwowego, czyli ucisku naczynia na korzeń nerwu trójdzielnego. | To wyjaśnia napadowy charakter bólu i ma znaczenie przy kwalifikacji do leczenia operacyjnego. | Kontakt naczynia z nerwem w rezonansie nie zawsze jest przyczyną objawów. |
| Objawy | Typowy jest krótki, bardzo silny, jednostronny ból przypominający porażenie prądem, wyzwalany przez dotyk, żucie lub mówienie. | Obraz kliniczny jest kluczowy dla rozpoznania i odróżnienia postaci typowej od nietypowej. | Ból ciągły, obustronny albo z wyraźnymi ubytkami neurologicznymi wymaga szczególnie uważnej diagnostyki. |
| Diagnostyka | Podstawą są wywiad, badanie neurologiczne i zwykle rezonans magnetyczny mózgu z oceną okolicy nerwu. | Badania pomagają wykryć przyczyny wtórne, takie jak stwardnienie rozsiane lub guz. | Prawidłowy wynik rezonansu nie wyklucza choroby, a nieprawidłowość w obrazie nie zawsze wyjaśnia ból. |
| Leczenie | Pierwszym wyborem są zwykle leki przeciwbólowe stosowane w neuropatycznych zespołach bólowych; przy nieskuteczności rozważa się zabiegi. | Odpowiednie leczenie może wyraźnie zmniejszyć liczbę napadów i poprawić funkcjonowanie. | Dobór terapii jest indywidualny i zależy od przeciwwskazań, tolerancji leczenia oraz przyczyny choroby. |
| Powikłania | Przewlekły ból może prowadzić do bezsenności, niedożywienia, lęku, depresyjności i izolacji społecznej. | Ocena stanu psychicznego i jakości życia jest ważną częścią opieki nad chorym. | Nasilone cierpienie psychiczne wymaga równie poważnego potraktowania jak objawy somatyczne. |
| Profilaktyka | Nie ma pewnej metody zapobiegania klasycznej neuralgii nerwu trójdzielnego. | Wczesne rozpoznanie i właściwe leczenie mogą ograniczać skutki przewlekłego bólu i poprawiać codzienne funkcjonowanie. | Brak możliwości pełnej profilaktyki nie oznacza braku wpływu na przebieg choroby po jej rozpoznaniu. |
Jak zmniejszać ryzyko i znaczenie profilaktyki
W przypadku klasycznej neuralgii nerwu trójdzielnego nie istnieje pewna profilaktyka pierwotna, ponieważ główną rolę odgrywają uwarunkowania anatomiczne i mechaniczne, na które zwykle nie ma wpływu. Nie ma też zaleceń dotyczących badań przesiewowych w populacji ogólnej.
Możliwe jest jednak ograniczanie skutków choroby i części zagrożeń wtórnych. Znaczenie mają:
- wczesna konsultacja lekarska przy nawracającym, napadowym bólu twarzy,
- unikanie niepotrzebnych, powtarzanych zabiegów stomatologicznych wykonywanych wyłącznie dlatego, że ból „przypomina ból zęba”, bez potwierdzenia przyczyny,
- kontrola chorób współistniejących i systematyczna opieka neurologiczna u osób ze stwardnieniem rozsianym,
- dbałość o odżywienie i higienę jamy ustnej mimo trudności wynikających z bólu, przy wsparciu lekarza lub dentysty,
- regularne monitorowanie bezpieczeństwa farmakoterapii.
Nie potwierdzono, by suplementy, specjalne diety czy domowe metody mogły zapobiec neuralgii nerwu trójdzielnego lub zastąpić leczenie. Mogą natomiast opóźniać właściwą diagnostykę, jeśli są traktowane jako jedyna metoda postępowania.
Kiedy należy pilnie szukać pomocy medycznej?
Pilna ocena medyczna jest potrzebna, jeśli ból twarzy pojawia się razem z objawami, które nie są typowe dla klasycznej neuralgii nerwu trójdzielnego lub mogą wskazywać na inny, poważniejszy problem neurologiczny.
- nagłe osłabienie mięśni twarzy, ręki lub nogi, zaburzenia mowy albo inne objawy mogące sugerować udar,
- utrata przytomności, zaburzenia świadomości, silne zawroty głowy,
- nowy ból twarzy z gorączką, obrzękiem, wysypką pęcherzykową lub ropnym stanem zapalnym,
- postępujące drętwienie twarzy, podwójne widzenie, zaburzenia słuchu, wyraźne osłabienie żucia,
- silny, pierwszy w życiu ból głowy lub ból twarzy o nagłym, nietypowym charakterze,
- odwodnienie, niemożność jedzenia i picia z powodu bólu,
- myśli samobójcze lub skrajne wyczerpanie psychiczne związane z przewlekłym bólem.
W razie objawów udaru, utraty przytomności lub innych oznak bezpośredniego zagrożenia życia należy pilnie wezwać pomoc medyczną.
Mity i nieporozumienia
Mit 1: Neuralgia nerwu trójdzielnego to po prostu „ból zęba”.
Nie. Ból może promieniować do zębów i szczęki, ale źródłem problemu jest nerw, a niekoniecznie ząb. Zdarza się, że przed rozpoznaniem chorzy przechodzą konsultacje stomatologiczne, które nie wyjaśniają dolegliwości.
Mit 2: Jeśli rezonans nic nie wykazał, choroby nie ma.
Nie zawsze. Rozpoznanie jest przede wszystkim kliniczne. Rezonans jest bardzo ważny, ale nie wykrywa wszystkich mechanizmów choroby i służy również do wykluczenia przyczyn wtórnych.
Mit 3: To choroba psychiczna „od stresu”.
Nie. Neuralgia nerwu trójdzielnego jest chorobą neurologiczną. Stres może nasilać odczuwanie bólu lub pogarszać radzenie sobie z chorobą, ale nie jest uznaną główną przyczyną klasycznej postaci.
Mit 4: Skoro napady są krótkie, choroba nie jest poważna.
Krótki czas trwania pojedynczego napadu nie oddaje ciężkości schorzenia. Powtarzające się ataki mogą prowadzić do znacznego cierpienia, unikania jedzenia i pogorszenia zdrowia psychicznego.
Mit 5: Operacja zawsze rozwiązuje problem na stałe.
Nie można tego zagwarantować. U części chorych leczenie zabiegowe daje długotrwałą poprawę, ale możliwe są nawroty oraz powikłania zależne od metody.
Co wiadomo, a czego nadal nie wiadomo?
Dobrze potwierdzone jest to, że klasyczna neuralgia nerwu trójdzielnego często wiąże się z konfliktem naczyniowo-nerwowym oraz że odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne i zabiegowe może zmniejszać częstość napadów. Silne oparcie w wytycznych ma także konieczność wykonywania badań obrazowych w celu wykluczenia postaci wtórnych.
Nadal nie wiadomo jednoznacznie, dlaczego u części osób podobny kontakt naczynia z nerwem nie powoduje żadnych objawów, a u innych prowadzi do ciężkiej neuralgii. Badany jest także wpływ subtelnych różnic anatomicznych, procesów naprawy mieliny oraz indywidualnej podatności układu nerwowego na ból. W niektórych obszarach, zwłaszcza dotyczących najlepszej sekwencji leczenia w mniej typowych postaciach choroby, zalecenia mogą różnić się między krajami i wymagają indywidualnej oceny medycznej.
Czy neuralgia nerwu trójdzielnego jest chorobą zakaźną?
Nie. Neuralgia nerwu trójdzielnego nie przenosi się między ludźmi. Jest chorobą neurologiczną, a nie infekcją. Trzeba jednak pamiętać, że niektóre zakażenia, na przykład półpasiec, mogą powodować inny rodzaj bólu twarzy i wymagać odrębnego leczenia.
Czy neuralgia nerwu trójdzielnego zawsze oznacza ucisk nerwu przez naczynie?
Nie zawsze. To najczęstszy mechanizm klasycznej postaci choroby, ale część przypadków ma charakter wtórny, na przykład w przebiegu stwardnienia rozsianego lub zmian guzowatych, a część pozostaje idiopatyczna.
Czy ból może być wywołany przez mycie zębów lub jedzenie?
Tak, to typowe dla tej choroby. Delikatne bodźce mogą prowokować napad bólu, ponieważ uszkodzony nerw przewodzi sygnały w nieprawidłowy sposób. Nie oznacza to jednak automatycznie, że przyczyną jest neuralgia; podobne dolegliwości mogą występować także w innych schorzeniach.
Czy neuralgia nerwu trójdzielnego występuje u młodych osób?
Może wystąpić, ale częściej dotyczy osób starszych. U młodszych pacjentów lekarze zwykle szczególnie dokładnie wykluczają przyczyny wtórne, zwłaszcza stwardnienie rozsiane.
Czy choroba może ustąpić samoistnie?
Zdarzają się okresy remisji, czyli czasowej poprawy lub zaniku objawów, jednak choroba ma zwykle przebieg nawrotowy. Ustąpienie napadów na pewien czas nie musi oznaczać trwałego wyleczenia.
Czy potrzebna jest zawsze operacja?
Nie. U wielu chorych pierwszym wyborem jest leczenie farmakologiczne. Zabiegi rozważa się wtedy, gdy leki są nieskuteczne, źle tolerowane lub gdy istnieją ku temu odpowiednie wskazania anatomiczne i kliniczne.
Czy neuralgia nerwu trójdzielnego może wpływać na psychikę?
Tak. Przewlekły, bardzo silny ból może prowadzić do lęku, zaburzeń snu, obniżenia nastroju i izolacji społecznej. Nie oznacza to, że przyczyna choroby jest psychiczna, ale wsparcie psychologiczne może być ważnym elementem kompleksowego leczenia.
Czy można zapobiec nawrotom?
Nie ma pewnej metody zapobiegania wszystkim nawrotom. Pomaga natomiast regularna kontrola lekarska, monitorowanie skuteczności leczenia, szybka reakcja na pogorszenie objawów i postępowanie zgodne z zaleceniami zespołu medycznego. Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania ani indywidualnej konsultacji lekarskiej.
