Edward Jenner by\u0142 angielskim lekarzem i badaczem, kt\u00f3rego nazwisko na trwa\u0142e zwi\u0105za\u0142o si\u0119 z histori\u0105 profilaktyki chor\u00f3b zaka\u017anych. Zas\u0142yn\u0105\u0142 przede wszystkim z opracowania i upowszechnienia szczepienia przeciw ospie prawdziwej, jednej z najgro\u017aniejszych chor\u00f3b w dziejach ludzko\u015bci. Jego praca nie by\u0142a \u201enag\u0142ym wynalazkiem\u201d, lecz wynikiem obserwacji, praktyki lekarskiej i umiej\u0119tno\u015bci prze\u0142o\u017cenia ludowej wiedzy na procedur\u0119 medyczn\u0105 opisan\u0105 w spos\u00f3b przekonuj\u0105cy dla epoki. Wp\u0142yw Jennera wykracza\u0142 daleko poza medycyn\u0119 brytyjsk\u0105: jego metoda zapocz\u0105tkowa\u0142a nowy etap w dziejach immunizacji i zdrowia publicznego.<\/p>\n
Edward Jenner<\/strong> urodzi\u0142 si\u0119 17 maja 1749 roku w Berkeley w hrabstwie Gloucestershire w Anglii i zmar\u0142 26 stycznia 1823 roku, r\u00f3wnie\u017c w Berkeley. By\u0142 brytyjskim lekarzem, chirurgiem prowincjonalnym, przyrodnikiem i cz\u0142onkiem \u015brodowiska naukowego ko\u0144ca XVIII wieku. Najbardziej znany jest z tego, \u017ce w 1796 roku przeprowadzi\u0142 eksperyment, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do opracowania praktycznej metody szczepienia przeciw ospie prawdziwej.<\/p>\n Jenner dzia\u0142a\u0142 w czasach, gdy ospa prawdziwa by\u0142a chorob\u0105 powszechn\u0105, \u015bmierteln\u0105 i okaleczaj\u0105c\u0105. W XVIII wieku jednym z nielicznych sposob\u00f3w ograniczania jej skutk\u00f3w by\u0142a wariolizacja, czyli celowe zaka\u017canie materia\u0142em pobranym od chorego na osp\u0119 prawdziw\u0105. Metoda ta mog\u0142a zmniejsza\u0107 ryzyko ci\u0119\u017ckiego przebiegu choroby, ale sama nios\u0142a realne niebezpiecze\u0144stwo zgonu oraz dalszego szerzenia zaka\u017ce\u0144. Jenner pr\u00f3bowa\u0142 rozwi\u0105za\u0107 w\u0142a\u015bnie ten problem: jak uzyska\u0107 ochron\u0119 przed osp\u0105 prawdziw\u0105 bez wywo\u0142ywania samej ospy prawdziwej.<\/p>\n W historii medycyny jego znaczenie polega nie tylko na pierwszej udanej publikacji i popularyzacji szczepienia opartego na ospie krowiej, ale tak\u017ce na zmianie sposobu my\u015blenia o zapobieganiu chorobom zaka\u017anym. Historycy medycyny zwracaj\u0105 uwag\u0119, \u017ce Jenner nie dzia\u0142a\u0142 w pr\u00f3\u017cni: korzysta\u0142 z wcze\u015bniejszych obserwacji ludowych, do\u015bwiadcze\u0144 wariolizator\u00f3w oraz intelektualnego klimatu brytyjskiej nauki o\u015bwiecenia.<\/p>\n Edward Jenner pochodzi\u0142 z rodziny duchownego anglika\u0144skiego. Wcze\u015bnie straci\u0142 rodzic\u00f3w i wychowywa\u0142 si\u0119 pod opiek\u0105 starszego rodze\u0144stwa. \u0179r\u00f3d\u0142a historyczne wskazuj\u0105, \u017ce ju\u017c w dzieci\u0144stwie do\u015bwiadczy\u0142 wariolizacji, co nie by\u0142o w\u00f3wczas wyj\u0105tkowe, ale mog\u0142o mie\u0107 wp\u0142yw na jego p\u00f3\u017aniejsze zainteresowanie osp\u0105 i metodami zapobiegania tej chorobie.<\/p>\n Nie uko\u0144czy\u0142 nowoczesnego, uniwersyteckiego programu medycznego w takim znaczeniu, jakie rozumiemy dzi\u015b. Jego droga zawodowa by\u0142a typowa dla epoki: rozpocz\u0105\u0142 praktyk\u0119 jako terminator u chirurga-aptekarza Daniela Ludlowa w Sodbury. Tam zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z medycyn\u0105 codzienn\u0105, obserwacj\u0105 pacjent\u00f3w i lokalnymi przekonaniami zdrowotnymi. Wed\u0142ug cz\u0119sto przywo\u0142ywanej relacji w\u0142a\u015bnie w tym okresie m\u00f3g\u0142 us\u0142ysze\u0107 od dojarek, \u017ce osoby, kt\u00f3re przesz\u0142y osp\u0119 krowi\u0105, nie zapadaj\u0105 na osp\u0119 prawdziw\u0105. Nie wiadomo jednoznacznie, w jakiej dok\u0142adnie formie us\u0142ysza\u0142 t\u0119 opini\u0119, ale niew\u0105tpliwie podobne przekonanie funkcjonowa\u0142o w wiejskich spo\u0142eczno\u015bciach.<\/p>\n W 1770 roku Jenner przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Londynu, gdzie kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 pod kierunkiem wybitnego chirurga, anatoma i przyrodnika Johna Huntera<\/strong> w St George\u2019s Hospital. Hunter odegra\u0142 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w jego rozwoju intelektualnym. To w\u0142a\u015bnie z tym \u015brodowiskiem wi\u0105\u017ce si\u0119 nowoczesny jak na epok\u0119 nacisk na obserwacj\u0119 i do\u015bwiadczenie. Cz\u0119sto cytowana rada Huntera, by \u201enie spekulowa\u0107, lecz pr\u00f3bowa\u0107\u201d, dobrze oddaje ducha tej szko\u0142y, cho\u0107 nie wszystkie przypisywane formu\u0142y daj\u0105 si\u0119 dzi\u015b zweryfikowa\u0107 dos\u0142ownie.<\/p>\n Po powrocie do Berkeley Jenner rozpocz\u0105\u0142 praktyk\u0119 lekarsk\u0105 jako wiejski lekarz i chirurg. R\u00f3wnolegle interesowa\u0142 si\u0119 przyrodoznawstwem. Bada\u0142 mi\u0119dzy innymi zwyczaje kuku\u0142ki i opublikowa\u0142 obserwacje, kt\u00f3re przynios\u0142y mu uznanie naukowe. W 1788 roku zosta\u0142 wybrany cz\u0142onkiem Royal Society, ale nie za badania nad osp\u0105, lecz w\u0142a\u015bnie za prac\u0119 z zakresu historii naturalnej. Pokazuje to, \u017ce jego pozycja w \u015bwiecie nauki istnia\u0142a jeszcze przed publikacj\u0105 o szczepieniu.<\/p>\n Aby zrozumie\u0107 znaczenie Jennera, trzeba uwzgl\u0119dni\u0107 realia XVIII wieku. Ospa prawdziwa by\u0142a chorob\u0105 wirusow\u0105 o wysokiej \u015bmiertelno\u015bci, szerz\u0105c\u0105 si\u0119 falami epidemii. U tych, kt\u00f3rzy prze\u017cywali, cz\u0119sto pozostawia\u0142a blizny, \u015blepot\u0119 i trwa\u0142e kalectwo. Choroba dotyka\u0142a zar\u00f3wno biednych, jak i elity polityczne oraz dwory kr\u00f3lewskie.<\/p>\n Przed Jennerem stosowano w Europie wariolizacj\u0119. Zabieg polega\u0142 na wprowadzeniu materia\u0142u zaka\u017anego od osoby chorej na osp\u0119 prawdziw\u0105 do organizmu osoby zdrowej, zazwyczaj przez naci\u0119cie sk\u00f3ry. Metoda by\u0142a w XVIII wieku rozpowszechniana mi\u0119dzy innymi po do\u015bwiadczeniach zaczerpni\u0119tych z Imperium Osma\u0144skiego. Mog\u0142a zmniejsza\u0107 ryzyko zgonu w por\u00f3wnaniu z naturalnym zaka\u017ceniem, ale wci\u0105\u017c powodowa\u0142a ci\u0119\u017ckie przypadki choroby i zgony. Co wa\u017cne, osoby wariolizowane mog\u0142y zaka\u017ca\u0107 innych.<\/p>\n W takim kontek\u015bcie ludowe przekonanie, \u017ce \u0142agodna choroba kr\u00f3w mo\u017ce chroni\u0107 ludzi przed osp\u0105 prawdziw\u0105, nabiera\u0142o ogromnego znaczenia praktycznego. Jenner nie by\u0142 pierwszym cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry s\u0142ysza\u0142 o tym zjawisku, lecz to on opracowa\u0142 metod\u0119, opisa\u0142 j\u0105 i nada\u0142 jej wiarygodn\u0105 posta\u0107 kliniczn\u0105.<\/p>\n Najbardziej znane wydarzenie z \u017cycia Jennera mia\u0142o miejsce 14 maja 1796 roku. Pobra\u0142 on materia\u0142 z p\u0119cherzyka na d\u0142oni dojarki Sarah Nelmes, zaka\u017conej osp\u0105 krowi\u0105, i wprowadzi\u0142 go przez naci\u0119cia sk\u00f3ry o\u015bmioletniemu Jamesowi Phippsowi, synowi swojego ogrodnika. Ch\u0142opiec przeszed\u0142 \u0142agodn\u0105 chorob\u0119. Nast\u0119pnie Jenner, zgodnie ze standardami epoki, podda\u0142 go ekspozycji na materia\u0142 z ospy prawdziwej, by sprawdzi\u0107, czy uzyska\u0142 odporno\u015b\u0107. Phipps nie zachorowa\u0142.<\/p>\n Z dzisiejszej perspektywy eksperyment ten budzi powa\u017cne zastrze\u017cenia etyczne. Nie istnia\u0142y jeszcze wsp\u00f3\u0142czesne zasady \u015bwiadomej zgody, komisje bioetyczne ani formalne standardy ochrony dzieci w badaniach. Nie zmienia to faktu, \u017ce ju\u017c w\u00f3wczas by\u0142a to interwencja obarczona ryzykiem. Rzetelna ocena wymaga wi\u0119c dw\u00f3ch rzeczy naraz: uznania historycznego znaczenia badania i jasnego stwierdzenia, \u017ce wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnych norm taka procedura by\u0142aby nieakceptowalna.<\/p>\n Jenner nie poprzesta\u0142 na jednym przypadku. Prowadzi\u0142 kolejne obserwacje i pr\u00f3by, staraj\u0105c si\u0119 ustali\u0107, czy odporno\u015b\u0107 po ospie krowiej jest trwa\u0142a i czy metod\u0119 mo\u017cna powtarza\u0107. W 1798 roku opublikowa\u0142 dzie\u0142o An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae<\/em>. To w\u0142a\u015bnie ta publikacja sta\u0142a si\u0119 punktem zwrotnym. Zawiera\u0142a opisy przypadk\u00f3w i argumentacj\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a przekona\u0107 lekarzy, \u017ce nowa metoda jest bezpieczniejsza od wariolizacji.<\/p>\n Termin \u201ewakcynacja\u201d wywodzi si\u0119 od \u0142aci\u0144skiego vacca<\/em>, czyli \u201ekrowa\u201d, i odnosi si\u0119 do zwi\u0105zku metody z osp\u0105 krowi\u0105. Jenner nie odkry\u0142 jeszcze wirus\u00f3w, bo mikrobiologia wirusowa nie istnia\u0142a; dzia\u0142a\u0142 wy\u0142\u0105cznie na poziomie obserwacji klinicznej. Mimo to trafnie rozpozna\u0142 praktyczny mechanizm: przebycie jednej, l\u017cejszej choroby mo\u017ce chroni\u0107 przed inn\u0105, znacznie gro\u017aniejsz\u0105.<\/p>\n Pocz\u0105tkowo jego ustalenia spotka\u0142y si\u0119 z mieszanym przyj\u0119ciem. Cz\u0119\u015b\u0107 lekarzy by\u0142a zainteresowana, inni pozostawali sceptyczni. Wynika\u0142o to z kilku powod\u00f3w: ograniczonej liczby wczesnych opis\u00f3w, trudno\u015bci z rozr\u00f3\u017cnianiem prawdziwej ospy krowiej od innych zmian chorobowych byd\u0142a oraz przywi\u0105zania do dotychczasowej praktyki wariolizacji. Niekt\u00f3rzy wariolizatorzy mieli r\u00f3wnie\u017c interes ekonomiczny w utrzymaniu starej metody.<\/p>\n Mimo oporu, wakcynacja szybko zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozprzestrzenia\u0107 w Wielkiej Brytanii i poza ni\u0105. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegrali inni lekarze, kt\u00f3rzy powtarzali zabiegi, publikowali w\u0142asne wyniki i tworzyli sieci dystrybucji materia\u0142u szczepiennego. O sukcesie nie zdecydowa\u0142 wi\u0119c sam autorytet Jennera, lecz stopniowe gromadzenie praktycznych do\u015bwiadcze\u0144.<\/p>\n Wbrew p\u00f3\u017aniejszemu wyobra\u017ceniu Jenner nie by\u0142 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia profesorem wielkiej uczelni ani kierownikiem centralnego instytutu badawczego. Pozosta\u0142 w znacznym stopniu lekarzem zwi\u0105zanym z Berkeley i praktyk\u0105 lokaln\u0105. To wa\u017cne, bo pokazuje, \u017ce prze\u0142omowe idee medyczne nie zawsze rodz\u0105 si\u0119 w najwi\u0119kszych o\u015brodkach akademickich.<\/p>\n Jego pozycja naukowa ros\u0142a po 1798 roku. Otrzyma\u0142 wsparcie finansowe od parlamentu brytyjskiego, co by\u0142o uznaniem znaczenia jego pracy dla pa\u0144stwa. Utrzymywa\u0142 kontakty z lekarzami z Europy i Ameryki, a jego nazwisko sta\u0142o si\u0119 symbolem nowej metody profilaktyki. Bra\u0142 tak\u017ce udzia\u0142 w dzia\u0142aniach s\u0142u\u017c\u0105cych organizacji szczepie\u0144 i opiniowaniu ich praktyki.<\/p>\n Jednocze\u015bnie nie nale\u017cy przecenia\u0107 jego roli instytucjonalnej. System powszechnych szczepie\u0144 tworzy\u0142 si\u0119 dzi\u0119ki dzia\u0142aniom wielu administracji, lekarzy wojskowych, lokalnych w\u0142adz oraz p\u00f3\u017aniejszych organizacji zdrowia publicznego. Jenner by\u0142 centraln\u0105 postaci\u0105 pocz\u0105tkowego etapu, ale nie jedynym sprawc\u0105 sukcesu programu.<\/p>\n Biografia Jennera wymaga dopowiedzenia, \u017ce idee zbli\u017cone do jego koncepcji pojawia\u0142y si\u0119 wcze\u015bniej. Najcz\u0119\u015bciej wspomina si\u0119 angielskiego rolnika Benjamina Jesteya, kt\u00f3ry w 1774 roku mia\u0142 celowo wykorzysta\u0107 materia\u0142 z ospy krowiej do ochrony swojej rodziny przed osp\u0105 prawdziw\u0105. Zachowane relacje sugeruj\u0105, \u017ce taki epizod rzeczywi\u015bcie m\u00f3g\u0142 mie\u0107 miejsce, ale Jesty nie opublikowa\u0142 bada\u0144 i nie stworzy\u0142 metody rozpoznanej przez \u015brodowisko medyczne.<\/p>\n Dlatego precyzyjniej jest powiedzie\u0107, \u017ce Jenner nie by\u0142 pierwsz\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra wpad\u0142a na ide\u0119 wykorzystania ospy krowiej, lecz by\u0142 tym, kt\u00f3ry opracowa\u0142, opisa\u0142 i skutecznie rozpowszechni\u0142<\/strong> wakcynacj\u0119 jako procedur\u0119 medyczn\u0105. To rozr\u00f3\u017cnienie ma znaczenie, bo oddaje wk\u0142ad zar\u00f3wno lokalnej wiedzy praktycznej, jak i pracy naukowej prowadz\u0105cej do spo\u0142ecznej akceptacji metody.<\/p>\n Tak\u017ce p\u00f3\u017aniejszy rozw\u00f3j szczepie\u0144 nie nale\u017ca\u0142 wy\u0142\u0105cznie do niego. W XIX wieku metod\u0119 udoskonalano, standaryzowano materia\u0142 szczepienny i tworzono coraz lepsze systemy nadzoru. Z czasem szczepionki produkowano ju\u017c nie w spos\u00f3b oparty na prostym przekazywaniu limfy mi\u0119dzy lud\u017ami, lecz metodami bardziej kontrolowanymi.<\/p>\n Najwa\u017cniejszym wk\u0142adem Jennera by\u0142o praktyczne wykazanie, \u017ce zaka\u017cenie cz\u0142owieka materia\u0142em pochodz\u0105cym z ospy krowiej mo\u017ce chroni\u0107 przed zaka\u017ceniem osp\u0105 prawdziw\u0105. Dzi\u015b wiemy, \u017ce chodzi\u0142o o zjawisko odporno\u015bci krzy\u017cowej mi\u0119dzy pokrewnymi wirusami z rodzaju Orthopoxvirus<\/em>. Jenner nie zna\u0142 jednak wirusologii ani immunologii w nowoczesnym sensie; jego odkrycie mia\u0142o charakter empiryczny.<\/p>\n W sensie historycznym najwa\u017cniejsze by\u0142o nie tyle samo \u201espostrze\u017cenie\u201d, ile opracowanie bezpieczniejszej alternatywy dla wariolizacji<\/strong>. To zasadnicza r\u00f3\u017cnica. Wariolizacja celowo nara\u017ca\u0142a pacjenta na osp\u0119 prawdziw\u0105, natomiast wakcynacja mia\u0142a wywo\u0142ywa\u0107 \u0142agodniejsz\u0105 reakcj\u0119 ochronn\u0105. W praktyce oznacza\u0142o to znaczne ograniczenie ryzyka ci\u0119\u017ckiej choroby i zgonu, chocia\u017c wczesne szczepienia nie by\u0142y ca\u0142kowicie wolne od problem\u00f3w technicznych i zaka\u017ce\u0144 wt\u00f3rnych.<\/p>\n Metoda Jennera by\u0142a p\u00f3\u017aniej wielokrotnie modyfikowana. Wsp\u00f3\u0142czesne szczepionki nie s\u0105 prostym powt\u00f3rzeniem jego procedury, a stosowane w XIX i XX wieku preparaty przeciw ospie prawdziwej opiera\u0142y si\u0119 ju\u017c na bardziej z\u0142o\u017conych praktykach laboratoryjnych. Jednak sama idea, \u017ce mo\u017cna zapobiega\u0107 ci\u0119\u017ckiej chorobie zaka\u017anej przez kontrolowane pobudzenie odporno\u015bci, pozosta\u0142a fundamentem nowoczesnej wakcynologii.<\/p>\n Dziedzictwo Edwarda Jennera jest ogromne, ale najlepiej rozumie\u0107 je jako pocz\u0105tek procesu, a nie pojedynczy cudowny moment. Jego praca stworzy\u0142a model profilaktyki opartej na szczepieniach, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej rozwijali kolejni badacze, od Louisa Pasteura po tw\u00f3rc\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych szczepionek molekularnych.<\/p>\n Najbardziej namacalnym efektem by\u0142o stopniowe ograniczenie zachorowa\u0144 na osp\u0119 prawdziw\u0105, a ostatecznie globalna eradykacja tej choroby og\u0142oszona przez \u015awiatow\u0105 Organizacj\u0119 Zdrowia w 1980 roku. Jenner nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107 ca\u0142ej tej drogi, ale bez jego wk\u0142adu by\u0142aby ona znacznie trudniejsza. W tym sensie jego praca wp\u0142yn\u0119\u0142a na epidemiologi\u0119, zdrowie publiczne, organizacj\u0119 kampanii szczepie\u0144 i my\u015blenie pa\u0144stw o prewencji chor\u00f3b.<\/p>\n Wp\u0142yw ten dotyczy tak\u017ce praktyki klinicznej. Szczepienia sta\u0142y si\u0119 jednym z podstawowych narz\u0119dzi medycyny zapobiegawczej. Zmieni\u0142o si\u0119 te\u017c rozumienie odpowiedzialno\u015bci lekarza: nie chodzi ju\u017c tylko o leczenie skutk\u00f3w choroby, lecz r\u00f3wnie\u017c o zapobieganie jej wyst\u0105pieniu w populacji. To przesuni\u0119cie od terapii do profilaktyki jest jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w nowoczesnej medycyny.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesna medycyna nie stosuje metody Jennera w jej historycznej postaci. Zosta\u0142a ona zast\u0105piona przez nowocze\u015bniejsze, standaryzowane technologie produkcji szczepionek i rygorystyczne zasady bada\u0144 klinicznych. Przetrwa\u0142a jednak jej g\u0142\u00f3wna zasada biologiczna i zdrowotna.<\/p>\n Najpowa\u017cniejsze zastrze\u017cenia wobec dzia\u0142alno\u015bci Jennera dotycz\u0105 etyki jego eksperyment\u00f3w. Badanie na Jamesie Phippsie oraz p\u00f3\u017aniejsze pr\u00f3by nie spe\u0142nia\u0142yby dzi\u015b \u017cadnych standard\u00f3w bioetycznych. Dotyczy to zw\u0142aszcza udzia\u0142u dziecka i celowego nara\u017cenia na kontakt z osp\u0105 prawdziw\u0105. Trzeba przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce standardy epoki by\u0142y odmienne i nie istnia\u0142 dzisiejszy aparat regulacyjny, ale historyczny kontekst nie usuwa problemu moralnego.<\/p>\n Drug\u0105 kwesti\u0105 jest sp\u00f3r o pierwsze\u0144stwo. Jenner bywa przedstawiany jako samotny odkrywca, cho\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a dowodz\u0105, \u017ce korzysta\u0142 z wcze\u015bniejszych obserwacji wiejskich oraz funkcjonuj\u0105cej ju\u017c wiedzy praktycznej. Historycy medycyny podkre\u015blaj\u0105 wi\u0119c, \u017ce jego zas\u0142uga polega przede wszystkim na klinicznym opracowaniu i popularyzacji metody, nie za\u015b na absolutnie pierwszym rozpoznaniu zjawiska.<\/p>\n Istnia\u0142y te\u017c ograniczenia czysto medyczne. Wczesna wakcynacja nie by\u0142a od razu ca\u0142kowicie standaryzowana. Zdarza\u0142y si\u0119 problemy z jako\u015bci\u0105 materia\u0142u szczepiennego, niew\u0142a\u015bciwym rozpoznawaniem zmian sk\u00f3rnych u byd\u0142a czy zaka\u017ceniami przenoszonymi przy przekazywaniu materia\u0142u mi\u0119dzy lud\u017ami. Cz\u0119\u015b\u0107 krytyk\u00f3w Jennera mia\u0142a wi\u0119c nie tylko motywacje ideologiczne lub ekonomiczne, ale r\u00f3wnie\u017c realne w\u0105tpliwo\u015bci praktyczne.<\/p>\n Wreszcie warto zaznaczy\u0107, \u017ce pierwsze reakcje spo\u0142eczne wobec szczepie\u0144 obejmowa\u0142y tak\u017ce l\u0119k, satyr\u0119 i op\u00f3r kulturowy. Niekt\u00f3re karykatury przedstawia\u0142y osoby szczepione jako \u201eupodabniaj\u0105ce si\u0119 do kr\u00f3w\u201d. Nie by\u0142y to argumenty naukowe, ale pokazuj\u0105, \u017ce od samego pocz\u0105tku immunizacja budzi\u0142a spory spo\u0142eczne, nie tylko medyczne.<\/p>\n Edward Jenner by\u0142 angielskim lekarzem i badaczem, znanym przede wszystkim z opracowania i rozpowszechnienia szczepienia przeciw ospie prawdziwej z wykorzystaniem ospy krowiej. Jego publikacja z 1798 roku zapocz\u0105tkowa\u0142a nowy etap w historii immunizacji.<\/p>\n Nie w \u015bcis\u0142ym sensie. Przed Jennerem istnia\u0142a ju\u017c wariolizacja, a tak\u017ce wcze\u015bniejsze obserwacje, \u017ce ospa krowia mo\u017ce chroni\u0107 przed osp\u0105 prawdziw\u0105. Jenner opracowa\u0142 jednak praktyczn\u0105 metod\u0119, opisa\u0142 j\u0105 naukowo i skutecznie spopularyzowa\u0142.<\/p>\n Polega\u0142a na podaniu cz\u0142owiekowi materia\u0142u z zmian chorobowych zwi\u0105zanych z osp\u0105 krowi\u0105, co mia\u0142o wywo\u0142a\u0107 \u0142agodn\u0105 reakcj\u0119 i ochron\u0119 przed znacznie gro\u017aniejsz\u0105 osp\u0105 prawdziw\u0105. By\u0142a to metoda profilaktyczna, a nie leczenie ju\u017c rozwini\u0119tej choroby.<\/p>\n An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae<\/em> dostarczy\u0142a opis\u00f3w przypadk\u00f3w i argument\u00f3w na rzecz wakcynacji. To dzi\u0119ki niej lokalna praktyka i obserwacja zosta\u0142y przedstawione jako procedura medyczna mo\u017cliwa do powtarzania przez innych lekarzy.<\/p>\n Wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnych standard\u00f3w nie. Dotyczy to zw\u0142aszcza udzia\u0142u dziecka i celowego nara\u017cenia go na kontakt z osp\u0105 prawdziw\u0105. W epoce Jennera nie istnia\u0142y jednak dzisiejsze normy bioetyczne, co nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 przy ocenie historycznej, nie uniewa\u017cniaj\u0105c samego problemu.<\/p>\n Nie w swojej pierwotnej postaci. Wsp\u00f3\u0142czesne szczepionki tworzy si\u0119 wed\u0142ug ca\u0142kowicie innych standard\u00f3w laboratoryjnych, klinicznych i regulacyjnych. Nadal aktualna pozostaje jednak podstawowa idea immunizacji ochronnej.<\/p>\n Jego praca pomog\u0142a przesun\u0105\u0107 medycyn\u0119 w stron\u0119 profilaktyki i pokaza\u0142a, \u017ce chorobom zaka\u017anym mo\u017cna zapobiega\u0107 na poziomie populacyjnym. To mia\u0142o d\u0142ugofalowy wp\u0142yw na rozw\u00f3j program\u00f3w szczepie\u0144, epidemiologii i polityki zdrowotnej.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Edward Jenner by\u0142 angielskim lekarzem i badaczem, kt\u00f3rego nazwisko na trwa\u0142e zwi\u0105za\u0142o si\u0119 z histori\u0105 profilaktyki chor\u00f3b zaka\u017anych. Zas\u0142yn\u0105\u0142 przede wszystkim z opracowania i upowszechnienia szczepienia przeciw ospie prawdziwej, jednej…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1628,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[439,440,436,357],"class_list":["post-1629","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-lekarze","tag-edward-jenner","tag-immunizacja","tag-ospa-prawdziwa","tag-szczepienia"],"yoast_head":"\nDzieci\u0144stwo, edukacja i pocz\u0105tki kariery<\/h2>\n
Ospa prawdziwa i wcze\u015bniejszy stan wiedzy<\/h3>\n
Eksperyment z 1796 roku i pocz\u0105tki szczepienia<\/h3>\n
Publikacja, nazewnictwo i wczesna recepcja<\/h3>\n
Jenner jako lekarz prowincjonalny i cz\u0142owiek nauki<\/h3>\n
Inni badacze i kwestia pierwsze\u0144stwa<\/h3>\n
Najwa\u017cniejsze informacje o Edward Jenner<\/h2>\n
\n\n
\n \nCecha<\/th>\n Informacja<\/th>\n Znaczenie<\/th>\n Ciekawostka<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n \n Pe\u0142ne imi\u0119 i nazwisko<\/td>\n Edward Jenner<\/td>\n Nazwisko Jennera sta\u0142o si\u0119 trwale zwi\u0105zane z pocz\u0105tkiem nowoczesnej immunoprofilaktyki.<\/td>\n Od jego bada\u0144 pochodzi termin \u201ewakcynacja\u201d, wywiedziony od \u0142aci\u0144skiego s\u0142owa oznaczaj\u0105cego krow\u0119.<\/td>\n<\/tr>\n \n Daty \u017cycia<\/td>\n 17 maja 1749 \u2013 26 stycznia 1823<\/td>\n \u017by\u0142 w okresie o\u015bwiecenia i wczesnej rewolucji naukowo-przemys\u0142owej, gdy medycyna stawa\u0142a si\u0119 bardziej empiryczna.<\/td>\n Jego najwa\u017cniejsza publikacja ukaza\u0142a si\u0119, gdy mia\u0142 niemal 50 lat.<\/td>\n<\/tr>\n \n Miejsce urodzenia i \u015bmierci<\/td>\n Berkeley, Gloucestershire, Anglia; zmar\u0142 r\u00f3wnie\u017c w Berkeley<\/td>\n Pokazuje to, \u017ce prze\u0142om w historii medycyny powsta\u0142 nie w stolicy imperium, lecz w prowincjonalnym \u015brodowisku lekarskim.<\/td>\n Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 kariery pozosta\u0142 zwi\u0105zany z jednym regionem Anglii.<\/td>\n<\/tr>\n \n Narodowo\u015b\u0107 i kraj dzia\u0142alno\u015bci<\/td>\n Anglik, dzia\u0142a\u0142 w Wielkiej Brytanii<\/td>\n Jego praca wpisywa\u0142a si\u0119 w rozw\u00f3j brytyjskiej medycyny i sieci naukowych Royal Society.<\/td>\n Metoda szybko przekroczy\u0142a granice Wielkiej Brytanii i by\u0142a stosowana niemal na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/td>\n<\/tr>\n \n Wykszta\u0142cenie<\/td>\n Praktyka u Daniela Ludlowa, dalsze kszta\u0142cenie u Johna Huntera w St George\u2019s Hospital w Londynie<\/td>\n Ukszta\u0142towa\u0142o to jego podej\u015bcie oparte na obserwacji, do\u015bwiadczeniu i praktyce klinicznej.<\/td>\n Nie by\u0142 klasycznym uniwersyteckim profesorem, lecz lekarzem wyros\u0142ym z systemu praktycznego szkolenia.<\/td>\n<\/tr>\n \n Specjalizacja i obszar pracy<\/td>\n Lekarz i chirurg, zainteresowany tak\u017ce przyrodoznawstwem<\/td>\n \u0141\u0105czy\u0142 medycyn\u0119 praktyczn\u0105 z obserwacj\u0105 biologiczn\u0105, co pomog\u0142o mu uchwyci\u0107 znaczenie ospy krowiej.<\/td>\n Zanim zas\u0142yn\u0105\u0142 ze szczepie\u0144, by\u0142 ceniony za badania nad kuku\u0142k\u0105.<\/td>\n<\/tr>\n \n Najwa\u017cniejsze osi\u0105gni\u0119cie<\/td>\n Opracowanie i popularyzacja szczepienia przeciw ospie prawdziwej z wykorzystaniem ospy krowiej<\/td>\n By\u0142 to punkt wyj\u015bcia dla nowoczesnej wakcynologii i d\u0142ugiego procesu prowadz\u0105cego do eradykacji ospy prawdziwej.<\/td>\n Ospa prawdziwa zosta\u0142a oficjalnie uznana za eradykowan\u0105 dopiero w 1980 roku, d\u0142ugo po \u015bmierci Jennera.<\/td>\n<\/tr>\n \n Najwa\u017cniejsza publikacja<\/td>\n An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae<\/em> z 1798 roku<\/td>\n Publikacja da\u0142a lekarzom opis przypadku, uzasadnienie metody i praktyczn\u0105 podstaw\u0119 do jej powielania.<\/td>\n To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki publikacji ludowa obserwacja zosta\u0142a przekszta\u0142cona w rozpoznawaln\u0105 procedur\u0119 medyczn\u0105.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n Najwa\u017cniejsze odkrycie i idea Edwarda Jennera<\/h2>\n
Wp\u0142yw pracy Jennera na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 medycyn\u0119<\/h2>\n
Kontrowersje, spory i ograniczenia<\/h2>\n
Ciekawostki<\/h2>\n
\n
FAQ<\/h2>\n
Kim by\u0142 Edward Jenner i z czego zas\u0142yn\u0105\u0142?<\/h3>\n
Czy Edward Jenner naprawd\u0119 \u201ewynalaz\u0142\u201d szczepienia?<\/h3>\n
Na czym polega\u0142a metoda Jennera?<\/h3>\n
Jakie znaczenie mia\u0142a publikacja z 1798 roku?<\/h3>\n
Czy eksperymenty Edwarda Jennera by\u0142y etyczne?<\/h3>\n
Czy metoda Edwarda Jennera jest nadal stosowana?<\/h3>\n
Jaki by\u0142 wp\u0142yw Jennera na zdrowie publiczne?<\/h3>\n