Hiszpanka z lat 1918\u20131920 jest uznawana za najgro\u017aniejsz\u0105 pandemi\u0119 XX wieku, poniewa\u017c w bardzo kr\u00f3tkim czasie obj\u0119\u0142a niemal ca\u0142y \u015bwiat i zabi\u0142a prawdopodobnie od 50 do nawet 100 milion\u00f3w ludzi. By\u0142a to pandemia grypy, najpewniej wywo\u0142ana przez wirusa grypy A podtypu H1N1 pochodzenia ptasiego, cho\u0107 dok\u0142adne okoliczno\u015bci jej pojawienia si\u0119 pozostaj\u0105 cz\u0119\u015bciowo niejasne. Jej znaczenie w historii medycyny wynika nie tylko z ogromnej liczby ofiar, lecz tak\u017ce z faktu, \u017ce ujawni\u0142a granice \u00f3wczesnej diagnostyki, terapii i organizacji zdrowia publicznego. Hiszpanka pojawi\u0142a si\u0119 w momencie, gdy teoria drobnoustrojowa by\u0142a ju\u017c dobrze ugruntowana, lecz wirusologia, intensywna terapia, antybiotyki i nowoczesna epidemiologia dopiero mia\u0142y si\u0119 rozwin\u0105\u0107.<\/p>\n
Pandemia hiszpanki rozwin\u0119\u0142a si\u0119 pod koniec I wojny \u015bwiatowej i w pierwszych miesi\u0105cach po jej zako\u0144czeniu. To t\u0142o jest kluczowe. W latach 1918\u20131919 miliony \u017co\u0142nierzy przemieszcza\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy kontynentami, t\u0142ocz\u0105c si\u0119 w koszarach, poci\u0105gach, obozach wojskowych i na statkach. Warunki sanitarne bywa\u0142y z\u0142e, ludno\u015b\u0107 by\u0142a niedo\u017cywiona, a wiele spo\u0142ecze\u0144stw os\u0142abionych d\u0142ugotrwa\u0142ym konfliktem i innymi chorobami zaka\u017anymi.<\/p>\n
\u0179r\u00f3d\u0142a historyczne wskazuj\u0105, \u017ce pierwsza dobrze udokumentowana fala pandemii pojawi\u0142a si\u0119 wiosn\u0105 1918 roku. Gdzie dok\u0142adnie narodzi\u0142 si\u0119 patogen, nie wiadomo jednoznacznie. Jedna z hipotez wskazuje na ob\u00f3z wojskowy Camp Funston w Kansas w Stanach Zjednoczonych, inne interpretacje bior\u0105 pod uwag\u0119 Francj\u0119, p\u00f3\u0142nocne Chiny albo strefy zwi\u0105zane z transportem wojskowym w Europie. Historycy i wirusolodzy odr\u00f3\u017cniaj\u0105 tu pierwsze rozpoznane ogniska od rzeczywistego miejsca powstania pandemii.<\/p>\n
Nazwa \u201ehiszpanka\u201d jest myl\u0105ca. Nie oznacza, \u017ce pandemia zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Hiszpanii. Kraj ten, jako pa\u0144stwo neutralne podczas wojny, nie podlega\u0142 tak \u015bcis\u0142ej cenzurze prasowej jak pa\u0144stwa walcz\u0105ce. Gdy hiszpa\u0144skie gazety szeroko opisywa\u0142y zachorowania, w tym chorob\u0119 kr\u00f3la Alfonsa XIII, mog\u0142o powsta\u0107 wra\u017cenie, \u017ce w\u0142a\u015bnie tam problem jest najwi\u0119kszy lub \u017ce stamt\u0105d pochodzi. W rzeczywisto\u015bci wirus kr\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c w wielu regionach \u015bwiata.<\/p>\n
Pandemia mia\u0142a kilka fal. Pierwsza, wiosenna z 1918 roku, by\u0142a na og\u00f3\u0142 \u0142agodniejsza. Druga, kt\u00f3ra uderzy\u0142a od p\u00f3\u017anego lata i jesieni\u0105 1918 roku, okaza\u0142a si\u0119 najbardziej \u015bmierciono\u015bna. Trzecia fala, obserwowana zim\u0105 i wiosn\u0105 1919 roku, r\u00f3wnie\u017c zabija\u0142a, cho\u0107 zwykle mniej ni\u017c druga. W niekt\u00f3rych regionach notowano jeszcze zachorowania w 1920 roku.<\/p>\n
Na pocz\u0105tku XX wieku medycyna by\u0142a ju\u017c inna ni\u017c sto czy dwie\u015bcie lat wcze\u015bniej. Lekarze dysponowali anatomi\u0105 opart\u0105 na sekcjach zw\u0142ok, znali podstawy fizjologii, korzystali z mikroskopii, a teoria drobnoustrojowa chor\u00f3b po pracach Louisa Pasteura, Roberta Kocha i wielu innych by\u0142a szeroko akceptowana. Rozumiano, \u017ce wiele chor\u00f3b zaka\u017anych wywo\u0142uj\u0105 konkretne drobnoustroje i \u017ce zaka\u017ceniom sprzyjaj\u0105 kontakt z chorymi, wydzieliny z dr\u00f3g oddechowych oraz z\u0142e warunki sanitarne.<\/p>\n
Jednocze\u015bnie wiedza mia\u0142a wyra\u017ane granice. Wirusy by\u0142y poj\u0119ciem stosunkowo nowym i trudnym do uchwycenia metodami laboratoryjnymi epoki. Istnia\u0142y ju\u017c do\u015bwiadczenia z tzw. \u201efiltrowalnymi czynnikami zaka\u017anymi\u201d, ale nie mo\u017cna ich by\u0142o jeszcze zobaczy\u0107 w mikroskopie \u015bwietlnym, wyhodowa\u0107 jak bakterii ani rutynowo identyfikowa\u0107. Z tego powodu wielu lekarzy i bakteriolog\u00f3w s\u0105dzi\u0142o, \u017ce gryp\u0119 wywo\u0142uje bakteria Haemophilus influenzae<\/em>, wtedy cz\u0119sto nazywana pa\u0142eczk\u0105 Pfeiffera od nazwiska Richarda Pfeiffera, kt\u00f3ry opisa\u0142 j\u0105 w 1892 roku po wcze\u015bniejszej pandemii grypy.<\/p>\n To przekonanie nie by\u0142o absurdalne w realiach epoki. Bakteri\u0119 t\u0119 rzeczywi\u015bcie cz\u0119sto znajdowano u chorych, zw\u0142aszcza w ci\u0119\u017ckich zaka\u017ceniach uk\u0142adu oddechowego. Dzi\u015b wiadomo jednak, \u017ce nie by\u0142a ona pierwotn\u0105 przyczyn\u0105 hiszpanki. W wielu przypadkach odgrywa\u0142a rol\u0119 patogenu wt\u00f3rnego, podobnie jak pneumokoki czy paciorkowce, wywo\u0142uj\u0105ce bakteryjne zapalenia p\u0142uc po uszkodzeniu dr\u00f3g oddechowych przez wirusa grypy.<\/p>\n Rozumiano ju\u017c znaczenie higieny, izolacji pacjent\u00f3w, dezynfekcji i wietrzenia pomieszcze\u0144, cho\u0107 wiedza o transmisji drog\u0105 kropelkow\u0105 i aerozolow\u0105 nie by\u0142a tak precyzyjna jak dzi\u015b. Nie istnia\u0142y testy PCR, wirusologiczne badania molekularne, tomografia komputerowa ani antybiotyki. Rentgenodiagnostyka by\u0142a dost\u0119pna, lecz mia\u0142a ograniczony zasi\u0119g i nie mog\u0142a zmieni\u0107 los\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci ci\u0119\u017cko chorych.<\/p>\n Pytanie o pocz\u0105tek pandemii pozostaje jednym z najcz\u0119\u015bciej dyskutowanych zagadnie\u0144. Wed\u0142ug zachowanych dokument\u00f3w wojskowych i cywilnych du\u017ce ogniska zachorowa\u0144 odnotowano w marcu 1918 roku w Camp Funston w Kansas. To wa\u017cny trop, ale nie jest dowodem, \u017ce wirus powsta\u0142 w\u0142a\u015bnie tam. W epoce wojennej nadz\u00f3r epidemiologiczny by\u0142 nier\u00f3wny, a wiele wczesnych przypadk\u00f3w mog\u0142o pozosta\u0107 nierozpoznanych lub nieopisanych.<\/p>\n Jedna z interpretacji zak\u0142ada, \u017ce pandemia rozwin\u0119\u0142a si\u0119 w \u015brodowisku oboz\u00f3w wojskowych i szlak\u00f3w transportu mi\u0119dzy Ameryk\u0105 P\u00f3\u0142nocn\u0105 a Europ\u0105. Inne hipotezy wi\u0105\u017c\u0105 jej pocz\u0105tki z p\u00f3\u0142nocn\u0105 Francj\u0105, gdzie wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y ogromne zgrupowania \u017co\u0142nierzy, zwierz\u0105t i ludno\u015bci cywilnej, albo z przemieszczaniem robotnik\u00f3w i \u017co\u0142nierzy z Azji. Wsp\u00f3\u0142czesne badania genetyczne wirusa z materia\u0142u archiwalnego wspieraj\u0105 pogl\u0105d, \u017ce by\u0142 to wirus grypy A H1N1, ale nie pozwalaj\u0105 z pe\u0142n\u0105 pewno\u015bci\u0105 wskaza\u0107 jednego miejsca narodzin pandemii.<\/p>\n Niezale\u017cnie od dok\u0142adnego punktu wyj\u015bcia, kluczowa by\u0142a skala mobilno\u015bci. Wojna stworzy\u0142a warunki dla b\u0142yskawicznego rozprzestrzenienia si\u0119 patogenu. To jeden z najwcze\u015bniejszych przyk\u0142ad\u00f3w globalnej pandemii nowoczesnego \u015bwiata transportu masowego.<\/p>\n Najbardziej zab\u00f3jcza cz\u0119\u015b\u0107 pandemii przypad\u0142a na jesie\u0144 1918 roku. W wielu miastach Europy, Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, Indii i innych region\u00f3w gwa\u0142townie wzros\u0142a liczba zachorowa\u0144 i zgon\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142czesna nauka wskazuje, \u017ce wirus m\u00f3g\u0142 ulec zmianom zwi\u0119kszaj\u0105cym jego zjadliwo\u015b\u0107, cho\u0107 dok\u0142adna dynamika ewolucji nadal jest rekonstruowana z ograniczonego materia\u0142u.<\/p>\n O ci\u0119\u017ckim przebiegu decydowa\u0142a nie tylko sama grypa. U wielu chorych dochodzi\u0142o do gwa\u0142townego uszkodzenia uk\u0142adu oddechowego, a nast\u0119pnie do wt\u00f3rnych bakteryjnych zapale\u0144 p\u0142uc. W epoce przedantybiotykowej takie powik\u0142ania bardzo cz\u0119sto ko\u0144czy\u0142y si\u0119 \u015bmierci\u0105. Sekcje zw\u0142ok wykonywane w r\u00f3\u017cnych krajach wykazywa\u0142y rozleg\u0142e zmiany zapalne i krwotoczne w p\u0142ucach. Obserwacje patolog\u00f3w mia\u0142y du\u017ce znaczenie, bo pozwala\u0142y odr\u00f3\u017cnia\u0107 kliniczne przypuszczenia od rzeczywistego obrazu choroby.<\/p>\n Uderzaj\u0105ca by\u0142a te\u017c wysoka \u015bmiertelno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d m\u0142odych doros\u0142ych, zw\u0142aszcza os\u00f3b mi\u0119dzy 20. a 40. rokiem \u017cycia. To odr\u00f3\u017cnia\u0142o hiszpank\u0119 od wielu sezonowych fal grypy, kt\u00f3re cz\u0119\u015bciej najsilniej zagra\u017caj\u0105 ma\u0142ym dzieciom i osobom starszym. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rozwa\u017ca si\u0119 r\u00f3\u017cne mechanizmy tego zjawiska, w tym szczeg\u00f3lnie intensywn\u0105 odpowied\u017a immunologiczn\u0105 cz\u0119\u015bci chorych oraz odmienne do\u015bwiadczenia immunologiczne pokole\u0144 wcze\u015bniejszych i m\u0142odszych. Nie wszystkie szczeg\u00f3\u0142y s\u0105 jednak rozstrzygni\u0119te.<\/p>\n Leczenie hiszpanki mia\u0142o przede wszystkim charakter objawowy i wspomagaj\u0105cy. Stosowano odpoczynek, ogrzewanie chorego, podawanie p\u0142yn\u00f3w, leczenie gor\u0105czki, tlenoterapi\u0119 tam, gdzie by\u0142a dost\u0119pna, oraz opiek\u0119 piel\u0119gniarsk\u0105. W wielu szpitalach i prowizorycznych punktach opieki ogromne znaczenie mia\u0142y podstawowe czynno\u015bci: karmienie, pojenie, zmiana pozycji cia\u0142a, utrzymanie dro\u017cno\u015bci dr\u00f3g oddechowych i obserwacja duszno\u015bci.<\/p>\n W u\u017cyciu by\u0142y r\u00f3\u017cne leki przeciwgor\u0105czkowe i przeciwb\u00f3lowe, w tym preparaty salicylan\u00f3w. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce w cz\u0119\u015bci przypadk\u00f3w stosowano bardzo wysokie dawki aspiryny wed\u0142ug \u00f3wczesnych standard\u00f3w, co mog\u0142o zwi\u0119ksza\u0107 ryzyko dzia\u0142a\u0144 niepo\u017c\u0105danych, zw\u0142aszcza u ci\u0119\u017cko chorych. Nie oznacza to jednak, \u017ce aspiryna \u201espowodowa\u0142a\u201d pandemi\u0119; by\u0142a raczej jednym z element\u00f3w leczenia, kt\u00f3ry w pewnych sytuacjach m\u00f3g\u0142 szkodzi\u0107.<\/p>\n Pr\u00f3bowano r\u00f3wnie\u017c surowic, szczepionek bakteryjnych i preparat\u00f3w tworzonych przeciw drobnoustrojom wt\u00f3rnym. W \u015bwietle wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy nie by\u0142y one skuteczne przeciw samemu wirusowi grypy, cho\u0107 w pojedynczych sytuacjach mog\u0142y wp\u0142ywa\u0107 na niekt\u00f3re zaka\u017cenia bakteryjne lub dawa\u0142y jedynie poz\u00f3r dzia\u0142ania. W wielu miejscach u\u017cywano tak\u017ce \u015brodk\u00f3w o w\u0105tpliwej warto\u015bci: tonik\u00f3w, preparat\u00f3w kamforowych, mieszanin zio\u0142owych czy inhalacji r\u00f3\u017cnych substancji. Ich popularno\u015b\u0107 wynika\u0142a z braku lepszych narz\u0119dzi, a nie z udowodnionej skuteczno\u015bci.<\/p>\n Niekt\u00f3re praktyki by\u0142y cz\u0119\u015bciowo sensowne biologicznie, nawet je\u015bli uzasadniano je nieprecyzyjnie. Izolacja, maski z gazy, unikanie t\u0142umu i wietrzenie pomieszcze\u0144 mog\u0142y ogranicza\u0107 transmisj\u0119. Inne metody, jak cz\u0119\u015b\u0107 \u201eantyseptycznych\u201d p\u0142ukanek lub niekt\u00f3re nadmiernie agresywne \u015brodki dezynfekcyjne stosowane wobec ludzi, mia\u0142y ograniczon\u0105 skuteczno\u015b\u0107 albo mog\u0142y szkodzi\u0107.<\/p>\n Hiszpanka by\u0142a tak\u017ce kryzysem organizacyjnym. W wielu miastach USA, Francji, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Hiszpanii, Indii i innych kraj\u00f3w zabrak\u0142o \u0142\u00f3\u017cek, personelu i mo\u017cliwo\u015bci transportu chorych. Szpitale wojskowe i cywilne by\u0142y przeci\u0105\u017cone. Tworzono prowizoryczne oddzia\u0142y w szko\u0142ach, halach i budynkach publicznych. Cz\u0119\u015b\u0107 lekarzy sama chorowa\u0142a, a cz\u0119\u015b\u0107 pozostawa\u0142a na froncie.<\/p>\n Ogromn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y piel\u0119gniarki, zakonnice, wolontariuszki i lokalne organizacje charytatywne. To wa\u017cny, cz\u0119sto niedostatecznie eksponowany wymiar historii medycyny. W praktyce to w\u0142a\u015bnie opieka piel\u0119gniarska decydowa\u0142a o tym, czy pacjent otrzyma p\u0142yny, posi\u0142ek, czyst\u0105 po\u015bciel i obserwacj\u0119 objaw\u00f3w alarmowych. W epoce bez respirator\u00f3w, antybiotyk\u00f3w i nowoczesnych oddzia\u0142\u00f3w intensywnej terapii znaczenie tych dzia\u0142a\u0144 by\u0142o jeszcze wi\u0119ksze ni\u017c dzi\u015b.<\/p>\n W\u0142adze miejskie i pa\u0144stwowe wprowadza\u0142y rozmaite \u015brodki zdrowia publicznego: zamykanie szk\u00f3\u0142, teatr\u00f3w i ko\u015bcio\u0142\u00f3w, zakazy zgromadze\u0144, obowi\u0105zek masek w cz\u0119\u015bci miast, izolacj\u0119 chorych i kampanie informacyjne. Skuteczno\u015b\u0107 tych dzia\u0142a\u0144 r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 zale\u017cnie od czasu wdro\u017cenia i poziomu przestrzegania. Z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesnej epidemiologii wida\u0107, \u017ce wczesne i wielosk\u0142adnikowe interwencje niefarmaceutyczne mog\u0142y sp\u0142aszcza\u0107 fal\u0119 zachorowa\u0144, cho\u0107 nie zawsze dawa\u0142y trwa\u0142\u0105 ochron\u0119 po ich zniesieniu.<\/p>\n Hiszpanka uderzy\u0142a w okresie przej\u015bciowym mi\u0119dzy medycyn\u0105 bakteriologiczn\u0105 a rozwini\u0119t\u0105 wirusologi\u0105. Lekarze obserwowali objawy kliniczne: wysok\u0105 gor\u0105czk\u0119, b\u00f3le mi\u0119\u015bni, os\u0142abienie, kaszel, sinic\u0119, krwiste plwociny i szybko rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 duszno\u015b\u0107. Rozpoznanie opiera\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na obrazie klinicznym i sytuacji epidemiologicznej, a nie na te\u015bcie potwierdzaj\u0105cym czynnik sprawczy.<\/p>\n Sekcje zw\u0142ok mia\u0142y ogromne znaczenie poznawcze. Umo\u017cliwia\u0142y por\u00f3wnanie tego, co obserwowano przy \u0142\u00f3\u017cku chorego, z obrazem anatomicznym p\u0142uc, oskrzeli i innych narz\u0105d\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki patologii i mikrobiologii stopniowo stawa\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 zgon\u00f3w wynika z po\u0142\u0105czenia pierwotnej infekcji i wt\u00f3rnych zaka\u017ce\u0144 bakteryjnych. Takie rozumowanie, oparte na materiale sekcyjnym i danych klinicznych, by\u0142o wa\u017cnym krokiem w stron\u0119 nowoczesnej medycyny opartej na dowodach.<\/p>\n Wzros\u0142o te\u017c znaczenie statystyki medycznej. Zestawiano liczb\u0119 zachorowa\u0144, zgon\u00f3w, czasy trwania fal i r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy miastami. Dane by\u0142y niepe\u0142ne, bo wiele region\u00f3w \u015bwiata mia\u0142o s\u0142aby system rejestracji, ale sama praktyka por\u00f3wnywania wska\u017anik\u00f3w i analizowania wp\u0142ywu decyzji administracyjnych sta\u0142a si\u0119 trwa\u0142ym elementem nowoczesnej epidemiologii.<\/p>\n Najwa\u017cniejsza zmiana dotyczy\u0142a identyfikacji rzeczywistego czynnika sprawczego. W 1933 roku brytyjscy badacze, w tym Wilson Smith, Christopher Andrewes i Patrick Laidlaw, wyizolowali wirusa grypy u ludzi. To by\u0142 prze\u0142om, kt\u00f3ry definitywnie oddzieli\u0142 gryp\u0119 wirusow\u0105 od zaka\u017ce\u0144 bakteryjnych jej towarzysz\u0105cych. Kolejne dekady przynios\u0142y rozw\u00f3j wirusologii, hodowli wirus\u00f3w, serologii i p\u00f3\u017aniej biologii molekularnej.<\/p>\n Ogromne znaczenie mia\u0142o pojawienie si\u0119 antybiotyk\u00f3w od lat 40. XX wieku. Antybiotyki nie lecz\u0105 grypy jako infekcji wirusowej, ale radykalnie zmniejszy\u0142y \u015bmiertelno\u015b\u0107 wielu wt\u00f3rnych bakteryjnych zapale\u0144 p\u0142uc, kt\u00f3re podczas hiszpanki by\u0142y cz\u0119st\u0105 przyczyn\u0105 zgonu. To jeden z najlepszych przyk\u0142ad\u00f3w r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy leczeniem przyczyny pierwotnej a leczeniem powik\u0142a\u0144.<\/p>\n Rozwin\u0119\u0142y si\u0119 tak\u017ce szczepienia przeciw grypie. Pierwsze praktyczne szczepionki przeciw grypie opracowano w latach 40., a p\u00f3\u017aniej udoskonalano je wraz z rozwojem wiedzy o zmienno\u015bci antygenowej wirusa. Powsta\u0142y systemy monitorowania kr\u0105\u017c\u0105cych szczep\u00f3w i corocznej aktualizacji sk\u0142adu szczepionek. Dzi\u015b to standard zdrowia publicznego, kt\u00f3rego w 1918 roku jeszcze nie by\u0142o.<\/p>\n Post\u0119p obj\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c opiek\u0119 nad ci\u0119\u017cko chorymi. Wsp\u00f3\u0142czesna tlenoterapia, wentylacja mechaniczna, monitorowanie gazometrii, leczenie wstrz\u0105su, intensywna terapia i zaawansowane obrazowanie zupe\u0142nie zmieni\u0142y rokowanie cz\u0119\u015bci pacjent\u00f3w z ostr\u0105 niewydolno\u015bci\u0105 oddechow\u0105. Tak\u017ce transfuzjologia, rozwijaj\u0105ca si\u0119 dynamicznie po I wojnie \u015bwiatowej, a p\u00f3\u017aniej medycyna ratunkowa i laboratoryjna, zwi\u0119kszy\u0142y mo\u017cliwo\u015bci leczenia i nadzoru nad epidemiami.<\/p>\n Po pierwsze, wiemy, \u017ce hiszpanka by\u0142a pandemi\u0105 wirusowej grypy, a nie chorob\u0105 pierwotnie bakteryjn\u0105. Bakterie odgrywa\u0142y jednak wa\u017cn\u0105 rol\u0119 jako przyczyna powik\u0142a\u0144. To rozr\u00f3\u017cnienie ma znaczenie tak\u017ce dzi\u015b, gdy \u0142atwo nadu\u017cywa\u0107 antybiotyk\u00f3w w infekcjach wirusowych.<\/p>\n Po drugie, lepiej rozumiemy transmisj\u0119 zaka\u017ce\u0144 oddechowych. Maseczki, ograniczanie t\u0142um\u00f3w, izolacja, wentylacja i higiena r\u0105k nie s\u0105 \u201enowym wynalazkiem\u201d, ale ich skuteczno\u015b\u0107 oceniamy dzi\u015b na podstawie bardziej rygorystycznych bada\u0144 i modeli epidemiologicznych.<\/p>\n Po trzecie, nie jest prawd\u0105, \u017ce medycyna 1918 roku by\u0142a ca\u0142kowicie bezradna i oparta wy\u0142\u0105cznie na domys\u0142ach. Lekarze dysponowali ju\u017c bakteriologi\u0105, patologi\u0105, rentgenem, aseptyk\u0105 i rozwini\u0119tym szpitalnictwem. Problem polega\u0142 na tym, \u017ce nie znali jeszcze wirusa grypy i nie mieli narz\u0119dzi, kt\u00f3re dzi\u015b uwa\u017camy za podstawowe.<\/p>\n Po czwarte, sama liczba ofiar pozostaje przedmiotem szacunk\u00f3w. Cz\u0119sto powtarzane pojedyncze liczby sprawiaj\u0105 wra\u017cenie pewno\u015bci, kt\u00f3rej \u017ar\u00f3d\u0142a nie daj\u0105. Rzetelniej m\u00f3wi\u0107 o przedziale i o du\u017cych r\u00f3\u017cnicach regionalnych ni\u017c o jednej \u201edok\u0142adnej\u201d warto\u015bci.<\/p>\n Po pi\u0105te, nazwa \u201ehiszpanka\u201d jest historyczna, ale z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesnej komunikacji zdrowotnej wiemy, \u017ce wi\u0105zanie chor\u00f3b z konkretnymi krajami bywa myl\u0105ce i stygmatyzuj\u0105ce. Sama nazwa wi\u0119cej m\u00f3wi o wojennej cenzurze i obiegu informacji ni\u017c o pochodzeniu patogenu.<\/p>\n Dziedzictwo hiszpanki jest g\u0142\u0119bokie. Pandemia przyspieszy\u0142a rozw\u00f3j epidemiologii populacyjnej, statystyki zdrowotnej i my\u015blenia o zdrowiu publicznym jako zadaniu pa\u0144stwa, samorz\u0105d\u00f3w i instytucji mi\u0119dzynarodowych. W kolejnych dekadach \u0142atwiej dostrzegano, \u017ce walka z epidemi\u0105 wymaga nie tylko lekarza przy \u0142\u00f3\u017cku chorego, ale tak\u017ce laboratori\u00f3w, rejestr\u00f3w, komunikacji spo\u0142ecznej, organizacji transportu i opieki piel\u0119gniarskiej.<\/p>\n Wp\u0142yn\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c na rozw\u00f3j bada\u0144 nad gryp\u0105 jako osobn\u0105 dziedzin\u0105. W po\u0142owie XX wieku powsta\u0142y wyspecjalizowane o\u015brodki monitorowania wirus\u00f3w grypy, a p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzynarodowe systemy nadzoru. Analiza pandemii z 1918 roku sta\u0142a si\u0119 te\u017c jednym z punkt\u00f3w odniesienia dla planowania odpowiedzi na p\u00f3\u017aniejsze pandemie, w tym gryp\u0119 azjatyck\u0105 z 1957 roku, gryp\u0119 hongko\u0144sk\u0105 z 1968 roku i pandemi\u0119 H1N1 z 2009 roku.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesna medycyna czerpie z lekcji hiszpanki tak\u017ce w rozumieniu nier\u00f3wno\u015bci zdrowotnych. \u015amiertelno\u015b\u0107 zale\u017ca\u0142a od zag\u0119szczenia ludno\u015bci, stanu od\u017cywienia, dost\u0119pu do opieki, warunk\u00f3w pracy i skutk\u00f3w wojny. Pandemia nie by\u0142a wi\u0119c wy\u0142\u0105cznie zdarzeniem biologicznym. By\u0142a tak\u017ce testem dla struktur spo\u0142ecznych i administracyjnych, co pozostaje aktualne do dzi\u015b.<\/p>\n Nie wiadomo tego jednoznacznie, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy nie uwa\u017ca Hiszpanii za pewne miejsce pocz\u0105tku pandemii. Nazwa wynika przede wszystkim z tego, \u017ce hiszpa\u0144ska prasa szeroko informowa\u0142a o zachorowaniach.<\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142a i p\u00f3\u017aniejsze analizy podaj\u0105 r\u00f3\u017cne szacunki. Najcz\u0119\u015bciej m\u00f3wi si\u0119 o oko\u0142o 50\u2013100 milionach zgon\u00f3w na \u015bwiecie, przy czym dok\u0142adna liczba nie jest mo\u017cliwa do ustalenia z pe\u0142n\u0105 precyzj\u0105.<\/p>\n Decydowa\u0142o po\u0142\u0105czenie du\u017cej zaka\u017ano\u015bci, prawdopodobnie wysokiej zjadliwo\u015bci cz\u0119\u015bci fal oraz cz\u0119stych wt\u00f3rnych bakteryjnych zapale\u0144 p\u0142uc. Dodatkowo pandemia rozwija\u0142a si\u0119 w warunkach wojny, niedo\u017cywienia i przeci\u0105\u017cenia system\u00f3w opieki.<\/p>\n Przede wszystkim na podstawie objaw\u00f3w klinicznych i obserwacji sytuacji epidemicznej. Lekarze korzystali te\u017c z sekcji zw\u0142ok, bada\u0144 bakteriologicznych i, tam gdzie by\u0142o to mo\u017cliwe, z rentgenodiagnostyki.<\/p>\n Nie istnia\u0142o leczenie przyczynowe przeciw wirusowi grypy. Skuteczne bywa\u0142y natomiast niekt\u00f3re dzia\u0142ania wspomagaj\u0105ce, takie jak opieka piel\u0119gniarska, odpoczynek, p\u0142yny, tlenoterapia i izolacja, cho\u0107 ich mo\u017cliwo\u015bci by\u0142y ograniczone.<\/p>\n Nie zatrzyma\u0142yby samej grypy, poniewa\u017c antybiotyki nie dzia\u0142aj\u0105 na wirusy. Mog\u0142yby jednak uratowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 chorych z wt\u00f3rnymi bakteryjnymi zapaleniami p\u0142uc, kt\u00f3re by\u0142y cz\u0119st\u0105 przyczyn\u0105 zgonu.<\/p>\n To jeden z najbardziej niezwyk\u0142ych aspekt\u00f3w pandemii. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie bierze si\u0119 pod uwag\u0119 zar\u00f3wno szczeg\u00f3lnie siln\u0105 reakcj\u0119 immunologiczn\u0105 cz\u0119\u015bci pacjent\u00f3w, jak i r\u00f3\u017cnice w odporno\u015bci mi\u0119dzy pokoleniami, ale nie wszystkie mechanizmy s\u0105 ostatecznie wyja\u015bnione.<\/p>\n Przede wszystkim rozw\u00f3j nowoczesnej epidemiologii, nadzoru nad gryp\u0105, wirusologii, planowania pandemicznego i zrozumienia, \u017ce skuteczna odpowied\u017a wymaga po\u0142\u0105czenia medycyny klinicznej z dzia\u0142aniami zdrowia publicznego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Hiszpanka z lat 1918\u20131920 jest uznawana za najgro\u017aniejsz\u0105 pandemi\u0119 XX wieku, poniewa\u017c w bardzo kr\u00f3tkim czasie obj\u0119\u0142a niemal ca\u0142y \u015bwiat i zabi\u0142a prawdopodobnie od 50 do nawet 100 milion\u00f3w ludzi.…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1554,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[325],"tags":[364,363,362],"class_list":["post-1555","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-medycyny","tag-hiszpanka-1918","tag-pandemia-grypy","tag-pandemia-hiszpanki"],"yoast_head":"\nSk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 hiszpanka i dlaczego jej pochodzenie pozostaje sporne?<\/h3>\n
Dlaczego druga fala by\u0142a tak \u015bmierciono\u015bna?<\/h3>\n
Jak leczono chorych, gdy nie znano jeszcze wirusa i nie by\u0142o antybiotyk\u00f3w?<\/h3>\n
Szpitale, piel\u0119gniarki i zdrowie publiczne pod presj\u0105<\/h3>\n
Diagnostyka, sekcje zw\u0142ok i narodziny nowocze\u015bniejszej epidemiologii<\/h3>\n
Najwa\u017cniejsze informacje<\/h2>\n
\n\n
\n \nElement<\/th>\n Informacja historyczna<\/th>\n Znaczenie dla medycyny<\/th>\n Ciekawostka<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n \n Okres pandemii<\/td>\n Najsilniejsze fale wyst\u0105pi\u0142y w latach 1918\u20131919, z ogniskami utrzymuj\u0105cymi si\u0119 miejscami do 1920 roku.<\/td>\n Pokaza\u0142o to, \u017ce pandemia mo\u017ce przebiega\u0107 falami i zmienia\u0107 nasilenie w czasie.<\/td>\n Pierwsza fala by\u0142a zwykle \u0142agodniejsza ni\u017c druga, najbardziej zab\u00f3jcza.<\/td>\n<\/tr>\n \n Czynnik sprawczy<\/td>\n Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce by\u0142 to wirus grypy A H1N1, zrekonstruowany cz\u0119\u015bciowo z materia\u0142u archiwalnego.<\/td>\n Sta\u0142 si\u0119 wa\u017cnym punktem odniesienia dla wirusologii i bada\u0144 nad pandemiami grypy.<\/td>\n W 1918 roku wielu lekarzy b\u0142\u0119dnie wi\u0105za\u0142o gryp\u0119 z pa\u0142eczk\u0105 Pfeiffera.<\/td>\n<\/tr>\n \n Liczba ofiar<\/td>\n Szacunki r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 znacznie; najcz\u0119\u015bciej podaje si\u0119 przedzia\u0142 od oko\u0142o 50 do 100 milion\u00f3w zgon\u00f3w na \u015bwiecie.<\/td>\n Utrudnienia w rejestracji zgon\u00f3w pokaza\u0142y znaczenie sprawnych system\u00f3w statystyki zdrowotnej.<\/td>\n W cz\u0119\u015bci region\u00f3w, szczeg\u00f3lnie kolonialnych, dane s\u0105 znacznie mniej kompletne ni\u017c w Europie czy USA.<\/td>\n<\/tr>\n \n Nazwa \u201ehiszpanka\u201d<\/td>\n Nazwa upowszechni\u0142a si\u0119 dlatego, \u017ce neutralna Hiszpania relacjonowa\u0142a epidemi\u0119 bardziej otwarcie ni\u017c pa\u0144stwa obj\u0119te wojenn\u0105 cenzur\u0105.<\/td>\n To przyk\u0142ad, jak polityka i media wp\u0142ywaj\u0105 na nazewnictwo chor\u00f3b.<\/td>\n Hiszpania nie jest uznawana za pewne miejsce pocz\u0105tku pandemii.<\/td>\n<\/tr>\n \n Leczenie<\/td>\n Stosowano g\u0142\u00f3wnie leczenie objawowe, opiek\u0119 piel\u0119gniarsk\u0105, izolacj\u0119, tlen tam, gdzie by\u0142 dost\u0119pny, oraz r\u00f3\u017cne preparaty o niepewnej skuteczno\u015bci.<\/td>\n Ujawni\u0142o to ograniczenia medycyny przed er\u0105 antybiotyk\u00f3w, lek\u00f3w przeciwwirusowych i intensywnej terapii.<\/td>\n Niekt\u00f3re stosowane wtedy dawki salicylan\u00f3w by\u0142y wed\u0142ug dzisiejszej wiedzy potencjalnie niebezpieczne.<\/td>\n<\/tr>\n \n Grupy wiekowe<\/td>\n Nietypowo wysoka \u015bmiertelno\u015b\u0107 dotyczy\u0142a tak\u017ce m\u0142odych doros\u0142ych.<\/td>\n Zwr\u00f3ci\u0142o to uwag\u0119 na z\u0142o\u017cone relacje mi\u0119dzy wirusem a uk\u0142adem odporno\u015bciowym gospodarza.<\/td>\n Ten \u201enietypowy profil wieku\u201d do dzi\u015b jest przedmiotem bada\u0144 historyk\u00f3w medycyny i immunolog\u00f3w.<\/td>\n<\/tr>\n \n Zdrowie publiczne<\/td>\n Miasta wprowadza\u0142y zamykanie szk\u00f3\u0142, zakaz zgromadze\u0144, maski i izolacj\u0119 chorych.<\/td>\n Pandemia wzmocni\u0142a znaczenie interwencji niefarmaceutycznych i analiz por\u00f3wnawczych mi\u0119dzy regionami.<\/td>\n R\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy miastami USA sta\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej klasycznym materia\u0142em dla historycznej epidemiologii.<\/td>\n<\/tr>\n \n Dziedzictwo naukowe<\/td>\n Po pandemii rozwin\u0119\u0142y si\u0119 badania nad wirusami grypy, szczepieniami, nadzorem epidemiologicznym i organizacj\u0105 opieki kryzysowej.<\/td>\n Hiszpanka sta\u0142a si\u0119 jednym z fundament\u00f3w nowoczesnego przygotowania pandemicznego.<\/td>\n Wirus grypy u ludzi wyizolowano dopiero w 1933 roku, a wi\u0119c kilkana\u015bcie lat po pandemii.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n Co zmieni\u0142o si\u0119 dzi\u0119ki p\u00f3\u017aniejszym odkryciom?<\/h2>\n
Co dzi\u015b wiemy inaczej?<\/h2>\n
Wp\u0142yw hiszpanki na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 medycyn\u0119<\/h2>\n
Ciekawostki historyczno-medyczne<\/h2>\n
\n
FAQ<\/h2>\n
Czy hiszpanka naprawd\u0119 zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Hiszpanii?<\/h3>\n
Ile os\u00f3b zabi\u0142a hiszpanka?<\/h3>\n
Dlaczego hiszpanka by\u0142a gro\u017aniejsza ni\u017c zwyk\u0142a sezonowa grypa?<\/h3>\n
Jak rozpoznawano hiszpank\u0119 bez nowoczesnych test\u00f3w?<\/h3>\n
Czy w czasie hiszpanki stosowano skuteczne leczenie?<\/h3>\n
Czy antybiotyki mog\u0142yby zatrzyma\u0107 hiszpank\u0119?<\/h3>\n
Dlaczego m\u0142odzi doro\u015bli umierali tak cz\u0119sto?<\/h3>\n
Jakie jest najwa\u017cniejsze medyczne dziedzictwo hiszpanki?<\/h3>\n