Philip Showalter Hench był amerykańskim lekarzem internistą i reumatologiem, najlepiej znanym jako współlaureat Nagrody Nobla za badania, które doprowadziły do wprowadzenia kortyzonu do leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów. Urodził się 28 lutego 1896 roku w Pittsburghu w stanie Pensylwania, a zmarł 30 marca 1965 roku w Ocho Rios na Jamajce. Jego nazwisko najczęściej łączy się z przełomem terapeutycznym z końca lat 40. XX wieku, ale historia tego sukcesu była dłuższa, zespołowa i bardziej złożona, niż sugerują skrótowe opowieści o jednym odkrywcy. Hench działał przede wszystkim w Mayo Clinic i przez wiele lat próbował wyjaśnić, dlaczego objawy zapalnych chorób stawów czasem nagle słabną w szczególnych stanach fizjologicznych.
Kim był Philip Showalter Hench?
Philip Showalter Hench był lekarzem ze Stanów Zjednoczonych, specjalistą chorób wewnętrznych, którego główną dziedziną stała się reumatologia, czyli nauka i praktyka kliniczna zajmująca się chorobami stawów, tkanki łącznej i przewlekłym stanem zapalnym. W czasach, gdy reumatoidalne zapalenie stawów prowadziło często do ciężkiej niepełnosprawności, a możliwości leczenia były bardzo ograniczone, Hench należał do grona lekarzy szukających biologicznego mechanizmu wygaszania zapalenia.
Największe znaczenie przyniosła mu współpraca z dwoma badaczami z Mayo Foundation: biochemikiem Edwardem C. Kendallem, który izolował hormony kory nadnerczy, oraz szwajcarsko-amerykańskim chemikiem Tadeusem Reichsteinem, prowadzącym równoległe badania nad steroidami. W 1950 roku cała trójka otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za odkrycia dotyczące hormonów kory nadnerczy, ich struktury i działania biologicznego. W praktyce klinicznej nazwisko Hencha wiąże się zwłaszcza z pierwszym udanym zastosowaniem kortyzonu u pacjenta z ciężkim reumatoidalnym zapaleniem stawów w 1948 roku.
Nie był jednak „samotnym wynalazcą” terapii steroidowej. Historycy medycyny podkreślają, że jego zasługą było przede wszystkim kliniczne rozpoznanie problemu, sformułowanie trafnej hipotezy, konsekwentnie rozwijanej przez lata, oraz doprowadzenie do próby leczenia we współpracy z chemikami i fizjologami. Odkrycie miało charakter zespołowy i opierało się na wcześniejszej wiedzy o nadnerczach, hormonach steroidowych oraz obserwacjach nad wpływem ciąży i żółtaczki na przebieg chorób reumatycznych.
Dzieciństwo, edukacja i początki kariery
Philip Showalter Hench urodził się w Pittsburghu, w przemysłowym mieście, które na przełomie XIX i XX wieku było jednym z ważnych ośrodków rozwoju nauki i szkolnictwa w USA. Kształcił się najpierw na Lafayette College w Pensylwanii, gdzie uzyskał wykształcenie przedmedyczne, a następnie studiował medycynę na University of Pittsburgh School of Medicine. Dyplom lekarza otrzymał w 1920 roku.
Po studiach odbywał staże i szkolenie kliniczne, a następnie związał się z Mayo Clinic w Rochester w stanie Minnesota, jednym z najważniejszych ośrodków medycznych w Stanach Zjednoczonych. To środowisko miało dla jego kariery znaczenie kluczowe. Mayo Clinic sprzyjała pracy zespołowej, łączeniu praktyki klinicznej z badaniami oraz długofalowej obserwacji chorych. Dla lekarza zainteresowanego przewlekłymi chorobami zapalnymi był to wyjątkowo korzystny kontekst instytucjonalny.
W pierwszych latach pracy Hench zajmował się interną, ale stopniowo skupił się na chorobach reumatycznych. W okresie międzywojennym reumatologia nie miała jeszcze dzisiejszego kształtu. Rozpoznania były mniej precyzyjne, nie istniały nowoczesne leki modyfikujące przebieg choroby, a granice między odmiennymi schorzeniami stawów bywały rozmyte. Tym większe znaczenie miała uważna obserwacja kliniczna, w której Hench się wyspecjalizował.
Obserwacje chorób reumatycznych w Mayo Clinic
W latach 20. i 30. Hench zgromadził ogromne doświadczenie w leczeniu pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów, gorączką reumatyczną i innymi chorobami układu ruchu. W tym czasie terapia opierała się głównie na odpoczynku, fizykoterapii, salicylanach, złocie i metodach, które dziś miałyby ograniczone zastosowanie albo zostały całkowicie zarzucone. Reumatoidalne zapalenie stawów pozostawało ciężką, przewlekłą i słabo kontrolowaną chorobą.
Hench zwrócił uwagę na zjawisko, które wydawało się paradoksalne: u części kobiet z reumatoidalnym zapaleniem stawów w czasie ciąży dochodziło do wyraźnej poprawy. Według zachowanych relacji interesował się również doniesieniami, że podobna poprawa bywa obserwowana u niektórych pacjentów z żółtaczką. Nie była to jeszcze teoria gotowa do zastosowania, ale był to ważny moment intelektualny: lekarz klinicysta dostrzegł, że organizm w pewnych stanach sam potrafi wyciszyć zapalenie.
Z tych obserwacji narodziła się jego wieloletnia hipoteza o istnieniu nieznanego wówczas „substancji X” lub czynnika przeciwreumatycznego, wytwarzanego przez organizm. Dziś wiemy, że intuicja Hencha prowadziła w kierunku hormonów steroidowych, choć sama droga do ich identyfikacji była kręta i pełna niepewności.
Hipoteza „substancji X” i poszukiwanie biologicznego wyjaśnienia
Współczesnemu czytelnikowi może się wydawać oczywiste, że za przeciwzapalne działanie odpowiadają glikokortykosteroidy. W latach 30. i 40. XX wieku nie było to jednak oczywiste ani łatwe do udowodnienia. Funkcja kory nadnerczy była dopiero stopniowo poznawana, a izolacja jej aktywnych hormonów wymagała bardzo zaawansowanych jak na epokę metod biochemicznych.
Hench nie był chemikiem i nie izolował sam substancji hormonalnych. Jego wkład polegał na tym, że uporczywie szukał spójnego klinicznego wyjaśnienia remisji choroby. Zakładał, że skoro ciąża lub niektóre stany chorobowe zmieniają przebieg reumatoidalnego zapalenia stawów, to musi istnieć endogenny mechanizm przeciwzapalny. Tego rodzaju myślenie łączyło obserwację z hipotezą patofizjologiczną, co było jedną z najmocniejszych stron jego warsztatu.
Źródła historyczne wskazują, że Hench przez lata rozważał różne możliwości i nie od razu prawidłowo zidentyfikował kierunek badań. To istotne, bo pokazuje, że jego sukces nie wynikał z jednego olśnienia, lecz z długotrwałego procesu prób, błędów i modyfikacji założeń.
Współpraca z Edwardem C. Kendallem i droga do kortyzonu
Przełom stał się możliwy dzięki współpracy Hencha z Edwardem Calvinem Kendallem z Mayo Foundation. Kendall od lat badał substancje pochodzące z kory nadnerczy i izolował kolejne związki oznaczane literami. Jednym z nich był związek znany początkowo jako „compound E”, czyli późniejszy kortyzon. Równolegle badania nad steroidami nadnerczowymi prowadził Tadeus Reichstein, którego wkład w ustalenie struktury chemicznej tych hormonów był fundamentalny.
W tym miejscu warto zachować precyzję: Hench nie odkrył sam kortyzonu, nie ustalił jego struktury chemicznej i nie opracował przemysłowej produkcji. Jego rola polegała na klinicznym zidentyfikowaniu potencjalnego zastosowania i doprowadzeniu do próby terapeutycznej. Bez Kendalla i Reichsteina nie byłoby substancji gotowej do badań; bez Hencha nie byłoby tak szybkiego sprawdzenia jej wartości w reumatologii.
Problemem pozostawała dostępność preparatu. Kortyzon był niezwykle trudny do uzyskania i bardzo kosztowny. Ograniczenia produkcji sprawiały, że próby kliniczne mogły obejmować niewielu chorych. Właśnie dlatego pierwsze zastosowania miały charakter niemal eksperymentalny, prowadzony w warunkach dużej ostrożności i świadomości niepewności wyniku.
Pierwsze kliniczne zastosowanie kortyzonu w 1948 roku
W 1948 roku Hench i współpracownicy podali kortyzon pacjentce z ciężkim reumatoidalnym zapaleniem stawów w Mayo Clinic. Efekt był spektakularny: doszło do szybkiej poprawy bólu, sztywności i sprawności ruchowej. Dla lekarzy, którzy dotąd dysponowali głównie leczeniem objawowym o ograniczonej skuteczności, było to wydarzenie o ogromnym znaczeniu.
Nie oznaczało to jednak natychmiastowego rozwiązania wszystkich problemów. Już wkrótce stało się jasne, że działanie kortyzonu jest silne, ale niepozbawione ceny. Poprawa bywała wyraźna, lecz przy dłuższym stosowaniu pojawiały się poważne działania niepożądane, typowe dla glikokortykosteroidów: zaburzenia metaboliczne, nadciśnienie, osteoporoza, podatność na zakażenia czy zmiany psychiczne. To ważny element historii Hencha: przełom terapeutyczny od początku niósł w sobie zarówno nadzieję, jak i nowe ryzyka.
Mimo tych ograniczeń publikacja wyników wzbudziła ogromne zainteresowanie. W 1949 roku doniesienia o skuteczności kortyzonu i hormonu adrenokortykotropowego, czyli ACTH, obiegły świat medyczny. Reumatologia wkroczyła w nową epokę, a badania nad steroidami stały się jednym z najważniejszych pól powojennej farmakologii i endokrynologii.
Nagroda Nobla i międzynarodowe uznanie
W 1950 roku Philip Showalter Hench, Edward C. Kendall i Tadeus Reichstein otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Uzasadnienie podkreślało odkrycia dotyczące hormonów kory nadnerczy, ich struktury i działania biologicznego. Przyznanie nagrody tak szybko po pierwszych sukcesach klinicznych pokazuje, jak wielkie wrażenie wywołał kortyzon w środowisku medycznym.
Po Noblu Hench stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci światowej reumatologii. Uczestniczył w działalności naukowej i organizacyjnej, wspierał rozwój klasyfikacji oraz badań nad chorobami reumatycznymi. Był związany z edukacją lekarzy i popularyzacją nowego rozumienia stanów zapalnych. Warto jednak pamiętać, że jego sława była pochodną szerszej zmiany w medycynie: coraz silniejszego łączenia kliniki z biochemią, farmakologią i badaniami laboratoryjnymi.
Poza głównym nurtem badań reumatologicznych interesował się również historią medycyny i chorób. Był znany z zainteresowania ankylozującym zapaleniem stawów kręgosłupa oraz historią chorób przypisywanych słynnym postaciom, w tym badaniami nad możliwą chorobą u Krzysztofa Kolumba. Ten poboczny obszar aktywności pokazuje szerokość jego zainteresowań, choć nie miał takiego wpływu jak jego prace nad kortyzonem.
| Cecha | Informacja | Znaczenie | Ciekawostka |
|---|---|---|---|
| Pełne imię i nazwisko | Philip Showalter Hench | Jedna z kluczowych postaci w historii reumatologii i terapii steroidowej | W literaturze medycznej najczęściej wymieniany jest jako klinicysta, który doprowadził do zastosowania kortyzonu u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów |
| Data i miejsce urodzenia | 28 lutego 1896, Pittsburgh, Pensylwania, USA | Pochodził z kraju, który w XX wieku stał się centrum rozwoju nowoczesnej biomedycyny | Jego kariera przypadła na okres gwałtownego rozwoju amerykańskich instytucji badawczych i klinicznych |
| Data i miejsce śmierci | 30 marca 1965, Ocho Rios, Jamajka | Zamknęło to karierę lekarza, którego najważniejsze prace przypadły na okres międzywojenny i powojenny | Nie zmarł w USA, lecz podczas pobytu na Jamajce |
| Wykształcenie | Lafayette College; University of Pittsburgh School of Medicine | Solidne przygotowanie internistyczne i akademickie umożliwiło mu łączenie praktyki z badaniami | Nie był biochemikiem, ale umiał dostrzec kliniczny sens badań laboratoryjnych innych uczonych |
| Główne miejsce pracy | Mayo Clinic i Mayo Foundation w Rochester, Minnesota | To tam powstały warunki do ścisłej współpracy klinicystów z chemikami i fizjologami | Model pracy zespołowej w Mayo Clinic miał ogromny udział w powodzeniu badań nad kortyzonem |
| Specjalizacja | Choroby wewnętrzne, reumatologia | Skupił się na chorobach zapalnych stawów i przewlekłym zapaleniu | Działał w czasach, gdy reumatologia dopiero kształtowała się jako odrębna dziedzina |
| Najważniejsze osiągnięcie | Współudział w klinicznym wprowadzeniu kortyzonu do leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów | Zapoczątkowało to nową epokę przeciwzapalnej farmakoterapii steroidowej | Pierwsze sukcesy były tak efektowne, że szybko uznano terapię za przełom, choć później ujawniono jej poważne ograniczenia |
| Nagrody i wyróżnienia | Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny, 1950 | Potwierdziła znaczenie badań nad hormonami kory nadnerczy dla medycyny klinicznej | Nagrodę podzielił z Kendallem i Reichsteinem, co dobrze oddaje zespołowy charakter odkrycia |
Najważniejsze odkrycie i jego znaczenie: kortyzon w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów
Najważniejszym osiągnięciem Hencha było nie tyle „wynalezienie” leku, ile kliniczne rozpoznanie terapeutycznego potencjału hormonów kory nadnerczy w chorobach zapalnych. Reumatoidalne zapalenie stawów było wcześniej leczone metodami o ograniczonej skuteczności. Choroba prowadziła do bólu, obrzęku, porannej sztywności, zniekształceń stawów i utraty samodzielności. Lekarze szukali sposobu nie tylko na łagodzenie bólu, ale na realne wyciszenie procesu zapalnego.
Hench dostrzegł, że fizjologiczne stany organizmu mogą czasowo hamować chorobę. Ta obserwacja skierowała go ku biologii nadnerczy. Gdy dzięki pracom Kendalla i innych chemików uzyskano odpowiednią substancję, możliwe stało się sprawdzenie hipotezy w praktyce. Podanie kortyzonu wykazało, że silne zahamowanie zapalenia jest możliwe farmakologicznie.
Znaczenie tego kroku było ogromne. Po pierwsze, potwierdził on, że zapalenie można kontrolować poprzez wpływ na układ hormonalny i immunologiczny. Po drugie, stworzył podstawy dla późniejszego rozwoju całej grupy glikokortykosteroidów, stosowanych nie tylko w reumatologii, ale też w alergologii, pulmonologii, dermatologii, neurologii, transplantologii i wielu innych dziedzinach. Po trzecie, pokazał, że medycyna przyszłości będzie oparta na ścisłej współpracy kliniki i laboratoriów badawczych.
Jednocześnie współczesna medycyna istotnie zmodyfikowała sposób używania steroidów. Dziś glikokortykosteroidy pozostają ważnym narzędziem, ale ich długotrwałe stosowanie ogranicza się ze względu na toksyczność. W reumatoidalnym zapaleniu stawów nie są już traktowane jako rozwiązanie centralne na całe życie chorego, lecz raczej jako leczenie pomostowe lub uzupełniające, obok leków modyfikujących przebieg choroby i terapii biologicznych.
Wpływ pracy Hencha na współczesną medycynę
Dziedzictwo Philipa Showaltera Hencha wykracza daleko poza samą reumatologię. Jego praca przyczyniła się do ugruntowania pojęcia, że przewlekły stan zapalny może być celem precyzyjnej terapii farmakologicznej. W połowie XX wieku był to krok przełomowy, bo przesuwał medycynę od opisu objawów ku ingerencji w mechanizmy biologiczne choroby.
Wpływ ten widać w kilku obszarach. Po pierwsze, w praktyce klinicznej: glikokortykosteroidy stały się niezbędnym elementem leczenia wielu schorzeń autoimmunologicznych i zapalnych. Po drugie, w badaniach naukowych: sukces kortyzonu pobudził rozwój endokrynologii steroidowej, farmakologii przeciwzapalnej i immunologii klinicznej. Po trzecie, w organizacji pracy medycznej: przypadek Hencha stał się modelowym przykładem produktywnej współpracy lekarza obserwującego pacjentów z laboratorium chemicznym i przemysłem farmaceutycznym.
Wpłynął też na edukację lekarzy. Nauka płynąca z jego kariery nie polega tylko na tym, że „warto szukać nowych leków”, ale również na tym, że uważna obserwacja pozornie ubocznych zjawisk klinicznych może prowadzić do wielkich odkryć. Poprawa choroby w ciąży czy w przebiegu innych stanów ogólnoustrojowych nie była dla niego ciekawostką, lecz wskazówką badawczą.
Kontrowersje, spory i ograniczenia
W przypadku Hencha nie ma dobrze udokumentowanych oskarżeń o nadużycia etyczne porównywalne z najbardziej kontrowersyjnymi epizodami historii medycyny XX wieku. Istnieją jednak istotne kwestie interpretacyjne i ograniczenia, które należy uwzględnić. Pierwsza dotyczy autorstwa sukcesu. Popularna narracja bywa uproszczona i przypisuje odkrycie kortyzonu jednej osobie. W rzeczywistości był to wynik zbiorowego wysiłku klinicystów, biochemików i chemików, a także późniejszego rozwoju metod syntezy i produkcji steroidów.
Druga sprawa to początkowy entuzjazm wobec kortyzonu. Pierwsze wyniki rzeczywiście miały charakter przełomowy, ale szybkie rozpowszechnienie leczenia ujawniło znaczące działania niepożądane. W świetle współczesnej wiedzy wczesne stosowanie steroidów bywało zbyt optymistyczne i nie zawsze dostatecznie uwzględniało długofalowe szkody. Trzeba jednak zaznaczyć, że ówczesne standardy badań klinicznych różniły się od obecnych: nie istniał jeszcze dzisiejszy rygor randomizowanych badań kontrolowanych, rozbudowanych komisji bioetycznych ani pełnego systemu farmakowigilancji.
Trzecie ograniczenie dotyczy samej hipotezy „substancji X”. Była ona twórcza, ale przez długi czas miała charakter spekulatywny. Hench rozważał różne tropy i nie od początku dysponował trafnym wyjaśnieniem mechanizmu. To nie zarzut, lecz przypomnienie, że droga do odkrycia była bardziej zawiła niż późniejsze książkowe streszczenia.
Ciekawostki
- Philip Showalter Hench był jednym z pierwszych lekarzy, którzy systematycznie analizowali poprawę reumatoidalnego zapalenia stawów w czasie ciąży jako wskazówkę patofizjologiczną.
- W początkowym okresie badań używano oznaczeń literowych, takich jak „compound E”, zanim utrwaliła się nazwa kortyzon.
- Sukces leczenia kortyzonem był możliwy tylko dzięki ścisłej współpracy kliniki z laboratorium biochemicznym w Mayo Foundation.
- Nagrodę Nobla otrzymał już w 1950 roku, zaledwie dwa lata po pierwszym głośnym zastosowaniu klinicznym kortyzonu.
- Interesował się historią medycyny i próbował analizować choroby występujące u postaci historycznych, co nie było typowe dla wszystkich reumatologów jego epoki.
- Jego nazwisko pojawia się w historii medycyny głównie w kontekście reumatoidalnego zapalenia stawów, choć znaczenie steroidów szybko wyszło daleko poza tę jedną chorobę.
- Źródła historyczne wskazują, że był ceniony jako nauczyciel kliniczny, co miało znaczenie dla rozwoju reumatologii w USA.
- Choć kortyzon bywał przedstawiany jako lek niemal cudowny, Hench i jego współpracownicy dość szybko musieli mierzyć się z problemem działań ubocznych terapii.
FAQ
Kim był Philip Showalter Hench?
Był amerykańskim lekarzem internistą i reumatologiem, związanym głównie z Mayo Clinic, znanym z udziału w klinicznym wprowadzeniu kortyzonu do leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów.
Za co Philip Showalter Hench otrzymał Nagrodę Nobla?
W 1950 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny wspólnie z Edwardem C. Kendallem i Tadeusem Reichsteinem za odkrycia dotyczące hormonów kory nadnerczy, ich struktury i działania biologicznego.
Czy Hench sam odkrył kortyzon?
Nie. Kortyzon był efektem prac wielu badaczy. Hench odegrał kluczową rolę jako klinicysta, który rozpoznał jego potencjał terapeutyczny i zastosował go u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów, ale sama izolacja i chemiczna charakterystyka substancji były dziełem przede wszystkim biochemików i chemików.
Jakie było najważniejsze osiągnięcie Hencha w praktyce lekarskiej?
Najważniejszym osiągnięciem było wykazanie, że hormony kory nadnerczy mogą gwałtownie zmniejszać stan zapalny i poprawiać stan chorych z ciężkim reumatoidalnym zapaleniem stawów. Otworzyło to drogę do stosowania glikokortykosteroidów w wielu dziedzinach medycyny.
Czy terapia opracowana przez Hencha jest nadal stosowana?
Tak, ale w zmodyfikowanej formie. Glikokortykosteroidy nadal są szeroko używane, jednak współczesna medycyna stosuje je ostrożniej, zwykle w możliwie najmniejszych skutecznych dawkach i przez możliwie krótki czas, aby ograniczyć działania niepożądane.
Dlaczego kortyzon był przełomem w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów?
Przed jego zastosowaniem lekarze mieli bardzo ograniczone możliwości kontrolowania samego procesu zapalnego. Kortyzon po raz pierwszy pokazał, że można szybko i wyraźnie zahamować zapalenie, a nie tylko łagodzić ból.
Jakie były ograniczenia odkrycia Hencha?
Najważniejszym ograniczeniem były poważne działania niepożądane długotrwałej terapii steroidowej. Ponadto przełom ten bywa błędnie przedstawiany jako indywidualne osiągnięcie jednej osoby, choć faktycznie był rezultatem szerokiej współpracy naukowej.
