Historia szczepień to opowieść o stopniowym przechodzeniu od obserwacji empirycznych do medycyny opartej na mikrobiologii, immunologii i badaniach klinicznych. Odpowiedź na pytanie zawarte w temacie brzmi: od ospy prawdziwej do współczesnych szczepionek szczepienia rozwinęły się z ryzykownej, ale częściowo skutecznej praktyki ochrony przed jedną chorobą w jedną z najważniejszych metod zdrowia publicznego. Nie stało się to jednak za sprawą jednego odkrycia ani jednej osoby. Był to proces obejmujący Azję, Imperium Osmańskie, Europę, obie Ameryki i laboratoria XX oraz XXI wieku, a jego tempo zależało od poziomu wiedzy o zakażeniach, możliwościach produkcji biologicznej, organizacji państwa i zaufania społecznego.
Od epidemii ospy do narodzin profilaktyki zbiorowej
Przez stulecia ospa prawdziwa należała do najbardziej śmiercionośnych chorób zakaźnych. Źródła historyczne wskazują, że choroba była obecna od starożytności, choć dokładne rozpoznanie najdawniejszych opisów nie zawsze jest pewne. W epoce nowożytnej ospa regularnie nawracała w Europie, Azji, Afryce i obu Amerykach, powodując wysoką śmiertelność oraz częste trwałe następstwa u ocalałych, zwłaszcza blizny i ślepotę.
Do XVIII wieku medycyna europejska nadal opierała się w dużej mierze na autorytecie tradycji, obserwacji klinicznej i teoriach humoralnych, choć rozwijały się już anatomia po sekcjach zwłok, statystyka demograficzna i bardziej systematyczne porównywanie wyników leczenia. W tym świecie ospa była nie tylko problemem medycznym, ale też społecznym, politycznym i militarnym: wpływała na dzieciństwo, sukcesję dynastyczną, handel i przebieg wojen. To właśnie presja wywierana przez epidemię przyspieszyła akceptację praktyk zapobiegawczych.
Zanim poznano wirusy, układ odpornościowy i mechanizmy zakażenia, ludzie zauważyli ważny fakt empiryczny: osoby, które przebyły ospę, zwykle nie chorowały ponownie. Ta obserwacja stała się fundamentem najwcześniejszych prób sztucznego wywołania łagodniejszej postaci choroby w celu uzyskania ochrony, czyli wariolizacji.
Jak dawniej rozumiano zakażenie, odporność i chorobę?
W czasach poprzedzających nowoczesną immunologię nie znano wirusów ani przeciwciał. Dominowały różne teorie przyczyn chorób: humoralna, zakładająca zaburzenie równowagi „soków” ustrojowych, koncepcje miazmatyczne, wiążące epidemię ze „złym powietrzem”, oraz poglądy odwołujące się do konstytucji organizmu, klimatu i stylu życia. W wielu kulturach praktyka medyczna była mieszanką obserwacji, tradycji i lokalnego doświadczenia.
To ważne, by nie oceniać tych wyjaśnień wyłącznie jako irracjonalnych. Lekarze i praktycy działali bez dostępu do mikroskopii wirusologicznej, hodowli komórkowych, badań serologicznych czy metod statystycznych znanych dziś. Jednocześnie część metod zapobiegawczych okazywała się użyteczna nie dlatego, że poprawnie rozumiano mechanizm biologiczny, ale dlatego, że powtarzalna obserwacja prowadziła do praktyki o realnym efekcie.
Tak było właśnie z wariolizacją. Współcześnie wiemy, że polegała ona na celowym zakażeniu materiałem pobranym od chorego na ospę prawdziwą, co mogło wywołać ciężką chorobę, zgon lub dalsze szerzenie epidemii. Była więc metodą niebezpieczną. Jednak w warunkach epoki, gdy naturalna ospa zabijała bardzo wielu chorych, wariolizacja mogła zmniejszać ryzyko śmierci w porównaniu z zakażeniem przypadkowym. Była zatem częściowo skuteczna, ale obciążona poważnym ryzykiem.
Wariolizacja w Azji, Afryce i Imperium Osmańskim
Najstarsze wiarygodne przekazy o celowym uodparnianiu przeciw ospie pochodzą z Chin, Indii i z obszarów świata islamskiego, choć dokładne datowanie początków tej praktyki bywa dyskutowane. Relacje różnią się w szczegółach, a niektóre późniejsze opisy mają charakter bardziej tradycyjny niż dokumentacyjny. Mimo to źródła historyczne wskazują, że przed XVIII wiekiem w kilku regionach stosowano formy wariolizacji.
Metody były różne: od wprowadzania sproszkowanego materiału strupów do nosa po nacięcia skóry i kontakt z wydzieliną zmian skórnych. Współcześnie wiadomo, że wszystkie te procedury wiązały się z ryzykiem przekazania pełnoobjawowej ospy. Nie były to szczepionki w dzisiejszym znaczeniu, ale stanowiły ważny etap w historii szczepień, bo pokazywały, że odporność można próbować wywołać celowo.
Istotną rolę w przeniesieniu wiedzy o wariolizacji do Wielkiej Brytanii odegrały obserwacje z Imperium Osmańskiego. Najczęściej przywołuje się tu Lady Mary Wortley Montagu, żonę brytyjskiego ambasadora w Konstantynopolu, która na początku XVIII wieku opisała miejscową praktykę i wspierała jej wprowadzenie w Anglii. Jej znaczenie jest dobrze udokumentowane, choć nie była „wynalazczynią” metody, lecz pośredniczką między tradycjami medycznymi.
Europa XVIII wieku: od eksperymentu społecznego do debaty medycznej
W Wielkiej Brytanii wariolizacja zaczęła zyskiwać uwagę około lat 20. XVIII wieku. Jej upowszechnienie nie było prostym triumfem nauki nad przesądem. Budziła spory medyczne, religijne i etyczne, ponieważ polegała na świadomym narażeniu zdrowej osoby na zakażenie. Według zachowanych dokumentów prowadzono obserwacje porównawcze i analizowano śmiertelność, co stanowiło wczesną formę myślenia populacyjnego.
Ważne było także to, że rozwijała się statystyka medyczna. Lekarze i administratorzy coraz częściej pytali nie tylko, czy dana metoda działa u pojedynczego pacjenta, ale jak często działa i jakie niesie ryzyko w skali populacji. Taki sposób rozumowania miał później ogromne znaczenie dla szczepień ochronnych, epidemiologii i zdrowia publicznego.
Wariolizacja nigdy nie była idealnym rozwiązaniem. Mogła powodować ciężki przebieg choroby, ogniska epidemiczne i zgony. Jednak w świecie sprzed antyseptyki, wirusologii i nowoczesnej organizacji sanitarnej stanowiła dla niektórych środowisk racjonalną próbę ograniczenia katastrofy zdrowotnej. Jej istnienie przygotowało grunt pod późniejsze, bezpieczniejsze rozwiązanie.
Edward Jenner i przełom z 1796 roku
Za punkt zwrotny w historii szczepień uznaje się doświadczenia Edwarda Jennera z końca XVIII wieku w Anglii, zwłaszcza zdarzenia z 1796 roku. Jenner nie odkrył samej idei odporności nabytej ani nie był pierwszym człowiekiem, który próbował zapobiegać ospie. Jego znaczenie polegało na czym innym: wykorzystał krążące wśród wiejskiej ludności przekonanie, że przebycie ospy krowiej może chronić przed ospą prawdziwą, i nadał tej obserwacji formę programu medycznego.
Według zachowanych dokumentów Jenner pobrał materiał ze zmian typowych dla ospy krowiej i użył go do wywołania łagodnego zakażenia, a następnie próbował sprawdzić ochronę przed ospą prawdziwą. Dziś taki eksperyment budziłby poważne zastrzeżenia etyczne; w XVIII wieku nie istniały współczesne standardy świadomej zgody ani komisje bioetyczne. Historyk medycyny musi więc jednocześnie uznać znaczenie przełomu i jasno wskazać na nieakceptowalność podobnych procedur według dzisiejszych norm.
Najważniejsza różnica między wariolizacją a metodą Jennera polegała na bezpieczeństwie biologicznym. Zamiast używać materiału z ospy prawdziwej, stosowano materiał związany z chorobą zwierzęcą, która zwykle przebiegała znacznie łagodniej u człowieka. Już sama nazwa „wakcynacja” wywodzi się od łacińskiego vacca, czyli krowa. Nie oznacza to jednak, że od razu zrozumiano mechanizm zjawiska. Skuteczność poprzedziła wyjaśnienie.
XIX wiek: Pasteur, teoria drobnoustrojowa i narodziny immunologii
W XIX wieku szczepienia przestały być wyłącznie praktyką wymierzoną przeciw ospie. Kluczowe znaczenie miał rozwój mikrobiologii. Prace Louisa Pasteura we Francji i Roberta Kocha w Niemczech wzmocniły teorię drobnoustrojową chorób, która stopniowo zastępowała wyjaśnienia miazmatyczne. Wiedza o tym, że konkretne choroby wywołują określone mikroorganizmy, otworzyła drogę do bardziej świadomego projektowania profilaktyki.
Pasteur i jego współpracownicy rozwinęli ideę osłabiania drobnoustrojów, czyli atenuacji. Dotyczyło to między innymi wąglika i wścieklizny. W przypadku wścieklizny historia jest szczególnie ważna, bo była to choroba niemal zawsze śmiertelna po wystąpieniu objawów. Zastosowanie szczepienia po ekspozycji miało więc ogromne znaczenie kliniczne i społeczne. Równocześnie rozwijały się laboratoria, instytuty badawcze i standardy produkcji preparatów biologicznych.
Ten okres związał historię szczepień z szerszą przemianą medycyny: pojawiły się antyseptyka Josepha Listera, coraz lepsza aseptyka, rozwój znieczulenia chirurgicznego od połowy XIX wieku, bakteriologia laboratoryjna i bardziej wiarygodna diagnostyka. Choć szczepienia nie zależały bezpośrednio od chirurgii, korzystały z tej samej rewolucji metodologicznej: od autorytetu ku eksperymentowi, reprodukowalności i kontroli jakości.
XX wiek: od toksoidów do szczepionek skojarzonych
W XX wieku historia szczepień weszła w fazę industrialną i instytucjonalną. Rozwijały się szczepionki przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, gruźlicy, poliomyelitis, odrze, śwince i różyczce. Nie wszystkie miały tę samą konstrukcję biologiczną. Część opierała się na żywych atenuowanych drobnoustrojach, część na drobnoustrojach inaktywowanych, inne na toksoidach, czyli unieczynnionych toksynach bakteryjnych.
Wiedza immunologiczna stawała się coraz bardziej precyzyjna. Rozumiano już rolę odpowiedzi humoralnej, później także komórkowej, a rozwój hodowli komórkowych, oczyszczania antygenów i kontroli biologicznej poprawiał bezpieczeństwo preparatów. Szpitale pediatryczne, instytuty zdrowia publicznego i laboratoria państwowe odegrały tu wielką rolę, podobnie jak pielęgniarki środowiskowe i systemy szczepień populacyjnych.
Szczepienie przeciw polio w połowie XX wieku pokazuje, jak wielki wpływ miały epidemie na priorytety medycyny. Strach przed porażeniami dzieci mobilizował finansowanie badań, rozwój badań klinicznych i rozbudowę systemów nadzoru epidemiologicznego. Równocześnie ten sam wiek przypomina, że rozwój szczepień nie był wolny od błędów i tragedii. Wczesne programy szczepień wymagały coraz ściślejszych reguł standaryzacji, monitorowania działań niepożądanych i nadzoru nad wytwarzaniem.
Od biologii molekularnej do szczepionek mRNA
Końcówka XX i początek XXI wieku przyniosły nową epokę. Dzięki biologii molekularnej, sekwencjonowaniu genomów, inżynierii białek i nowoczesnej bioinformatyce możliwe stało się projektowanie szczepionek nie tylko na podstawie całych drobnoustrojów, ale również wybranych antygenów. Powstały szczepionki rekombinowane, skoniugowane i platformowe.
Szczepionki przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B czy HPV pokazały, że profilaktyka może ograniczać nie tylko ostre zakażenia, ale także nowotwory związane z infekcją. Z kolei pandemia COVID-19 przyspieszyła praktyczne zastosowanie szczepionek mRNA i wektorowych na bezprecedensową skalę. Technologia ta nie wzięła się znikąd: opierała się na dekadach badań podstawowych nad RNA, nośnikami lipidowymi, odpornością wrodzoną i sposobami stabilizacji cząsteczek.
Współczesne szczepionki powstają w środowisku o wiele bardziej złożonym niż w czasach Jennera. O ich wprowadzeniu decydują nie tylko badania laboratoryjne i kliniczne, ale też regulacje międzynarodowe, farmakowigilancja, analiza korzyści i ryzyka, logistyka chłodnicza oraz polityka zdrowia publicznego.
Najważniejsze informacje
| Element | Informacja historyczna | Znaczenie dla medycyny | Ciekawostka |
|---|---|---|---|
| Ospa prawdziwa | Przez stulecia była jedną z najgroźniejszych chorób epidemicznych w Eurazji, Afryce i obu Amerykach. | To właśnie jej wysoka śmiertelność stworzyła presję na rozwój metod zapobiegania zakażeniu. | Jest jedyną chorobą ludzką uznaną za całkowicie eradykowaną dzięki szczepieniom. |
| Wariolizacja | Stosowana przed Jennerem w Azji, Afryce i Imperium Osmańskim, a później w Europie. | Była pierwszą szerzej znaną próbą celowego wywołania odporności, choć niosła ryzyko ciężkiej choroby i transmisji. | Nie była szczepionką w dzisiejszym sensie, bo używano materiału z ospy prawdziwej. |
| Edward Jenner | W 1796 roku w Anglii rozwinął praktikę ochrony przed ospą z użyciem materiału z ospy krowiej. | Jego prace zapoczątkowały nowoczesną wakcynację jako bezpieczniejszą alternatywę dla wariolizacji. | Słowo „wakcynacja” pochodzi od łacińskiego określenia krowy. |
| Louis Pasteur | W drugiej połowie XIX wieku rozwinął szczepionki oparte na osłabionych drobnoustrojach, m.in. przeciw wąglikowi i wściekliźnie. | Połączył praktykę szczepień z teorią drobnoustrojową i laboratoryjną produkcją preparatów biologicznych. | Termin „szczepionka” zaczął obejmować nie tylko ospę, ale także inne choroby. |
| XX-wieczne programy szczepień | Rozwój szczepień przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio, odrze i innym chorobom nastąpił wraz z rozbudową laboratoriów i instytucji zdrowia publicznego. | Zmniejszyły zachorowalność, śmiertelność i liczbę trwałych powikłań w skali całych populacji. | Szczepionki skojarzone uprościły kalendarze szczepień i poprawiły dostępność profilaktyki. |
| Eradykacja ospy | Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła eradykację ospy prawdziwej w 1980 roku po globalnym programie nadzoru i szczepień. | Był to historyczny dowód, że szczepienia mogą doprowadzić do eliminacji choroby na poziomie światowym. | Sama szczepionka nie wystarczyła; kluczowe były też zgłaszanie przypadków i szybkie działania wokół ognisk choroby. |
| Szczepionki mRNA i platformowe | Na dużą skalę weszły do praktyki w XXI wieku, szczególnie podczas pandemii COVID-19. | Pokazały, że szczepionki można projektować szybciej dzięki biologii molekularnej i zaawansowanej produkcji. | To efekt wieloletnich badań podstawowych, a nie nagłego wynalazku z czasu pandemii. |
Co zmieniło się dzięki późniejszym odkryciom?
Największa zmiana dotyczyła rozumienia mechanizmu. Jenner i jego następcy mogli wykazać działanie praktyczne szczepienia, ale dopiero rozwój mikrobiologii, immunologii i wirusologii wyjaśnił, dlaczego organizm po kontakcie z antygenem może szybciej i skuteczniej reagować przy kolejnym narażeniu. Odkrycie drobnoustrojów chorobotwórczych, rozwój mikroskopii, hodowli laboratoryjnych i metod serologicznych pozwoliły odejść od szczepień opartych wyłącznie na empirycznej obserwacji.
Zmieniła się też produkcja. Dawne preparaty były mniej standaryzowane, trudniejsze do oczyszczania i bardziej zależne od lokalnych praktyk. W XX wieku wytwarzanie szczepionek zaczęto ściśle kontrolować, badać stabilność, immunogenność i bezpieczeństwo. Rozwój statystyki medycznej, badań klinicznych i systemów nadzoru nad działaniami niepożądanymi sprawił, że skuteczność i ryzyko zaczęto oceniać znacznie dokładniej niż wcześniej.
Równie ważna była zmiana organizacyjna. Historia szczepień to nie tylko laboratoria, ale także wodociągi, kanalizacja, izolacja chorych, rejestry ludności, szkolna i dziecięca opieka zdrowotna, transport chłodniczy oraz międzynarodowa współpraca epidemiologiczna. Szczepienia odniosły największe sukcesy tam, gdzie towarzyszyły im rozwój higieny, diagnostyki i zaufanych instytucji zdrowia publicznego.
Co dziś wiemy inaczej?
Współczesna wiedza pozwala skorygować kilka popularnych uproszczeń. Po pierwsze, Edward Jenner nie „wynalazł szczepień od zera”. Wcześniej istniała wariolizacja oraz tradycje pozaeuropejskie, które przygotowały grunt pod jego prace. Jenner stworzył jednak metodę bezpieczniejszą i łatwiejszą do dalszego rozwijania.
Po drugie, nie każda dawna praktyka ochronna była równie dobra. Wariolizacja miała pewien realny efekt ochronny, ale z perspektywy współczesnej medycyny była ryzykowna i mogła szerzyć chorobę. Nie należy zatem utożsamiać jej z nowoczesnym szczepieniem.
Po trzecie, szczepionki nie działają w próżni społecznej. Ich skuteczność populacyjna zależy od wyszczepialności, nadzoru epidemiologicznego, sprawnej opieki podstawowej i wiarygodnej komunikacji publicznej. Sama technologia biologiczna nie wystarcza.
Po czwarte, nowoczesna historia szczepień obejmuje także etykę. W przeszłości zdarzały się badania prowadzone bez standardów świadomej zgody, a niektóre kampanie zdrowotne były związane z przymusem i nierównościami społecznymi. Dzisiejsze regulacje bioetyczne, komisje etyczne i międzynarodowe standardy ochrony uczestników badań są odpowiedzią również na te doświadczenia.
Wpływ historii szczepień na współczesną medycynę
Historia szczepień ukształtowała kilka fundamentów współczesnej medycyny. Po pierwsze, wzmocniła znaczenie profilaktyki jako pełnoprawnej części medycyny, a nie tylko dodatku do leczenia. Po drugie, przyspieszyła rozwój immunologii, mikrobiologii i epidemiologii. Po trzecie, doprowadziła do powstania nowoczesnych systemów monitorowania bezpieczeństwa produktów leczniczych i programów populacyjnych.
Wpływ ten wykracza poza choroby zakaźne. Szczepionki przeciw HPV pokazały znaczenie profilaktyki nowotworów. Platformy mRNA i wektorowe otworzyły nowe możliwości także dla immunoterapii i rozwoju przyszłych szczepionek przeciwnowotworowych czy indywidualizowanych. Jednocześnie doświadczenia z eliminacją ospy i kontrolą polio przypomniały, że sukces medyczny wymaga połączenia biologii, logistyki, polityki zdrowotnej i współpracy międzynarodowej.
W praktyce klinicznej historia szczepień przyczyniła się również do zmiany relacji między lekarzem a pacjentem. W centrum znalazły się nie tylko decyzje dotyczące pojedynczego chorego, ale także odpowiedzialność za zdrowie populacji, analizę ryzyka oraz komunikowanie korzyści i ograniczeń interwencji medycznych w sposób zrozumiały i uczciwy.
Ciekawostki historyczno-medyczne
- Termin „wakcynacja” początkowo odnosił się do ochrony przed ospą z użyciem materiału związanego z ospą krowią, a dopiero później został rozszerzony na inne szczepienia.
- Lady Mary Wortley Montagu straciła brata z powodu ospy i sama przeszła chorobę, co prawdopodobnie wpłynęło na jej zainteresowanie wariolizacją.
- W XVIII wieku debaty o wariolizacji toczyły się nie tylko w środowisku lekarskim, ale też w prasie, kościołach i parlamentach.
- Niektóre dawne źródła opisujące początki wariolizacji są późniejsze od samych wydarzeń, dlatego historycy ostrożnie oddzielają tradycję od pewnej dokumentacji.
- Globalna eradykacja ospy nie opierała się wyłącznie na masowych szczepieniach, ale także na aktywnym wyszukiwaniu przypadków i szczepieniach „pierścieniowych” wokół ognisk.
- Szczepionka BCG przeciw gruźlicy ma historię bardziej złożoną niż wiele osób sądzi; jej skuteczność zależy między innymi od wieku i typu choroby, a nie jest jednakowa we wszystkich warunkach epidemiologicznych.
- Rozwój szczepień przyczynił się do umocnienia pediatrii jako ważnej specjalizacji, ponieważ wiele programów profilaktycznych koncentrowało się na dzieciach.
- Historia polio pokazuje, że strach społeczny przed chorobą może przyspieszać finansowanie badań, ale jednocześnie zwiększa presję na szybkie wdrożenia, które muszą być równoważone rygorem bezpieczeństwa.
- Szczepienia przeciw HPV należą do tych osiągnięć medycyny, które łączą historię immunologii z nowoczesną onkologią profilaktyczną.
FAQ
Czy Edward Jenner naprawdę wynalazł szczepienia?
Nie w sensie absolutnego początku. Przed nim istniała wariolizacja stosowana w różnych regionach świata. Jenner stworzył jednak nowoczesną wakcynację przeciw ospie jako metodę bezpieczniejszą od wariolizacji i nadał jej trwałą formę medyczną.
Jaka jest różnica między wariolizacją a szczepieniem?
Wariolizacja polegała na użyciu materiału z ospy prawdziwej, a więc niosła ryzyko wywołania ciężkiej choroby i dalszego zakażania innych. Szczepienie w sensie jennerowskim wykorzystywało materiał związany z ospą krowią, co zwykle było znacznie bezpieczniejsze. Współczesne szczepionki są jeszcze bardziej odległe od obu tych praktyk, bo powstają w kontrolowanych warunkach i są standaryzowane.
Dlaczego ospa prawdziwa odegrała tak wielką rolę w historii medycyny?
Była wyjątkowo śmiertelna, szeroko rozpowszechniona i łatwo rozpoznawalna klinicznie. Pozostawiała trwałe ślady u ocalałych i silnie wpływała na struktury społeczne. To sprawiło, że walka z nią stała się jednym z pierwszych wielkich projektów zdrowia publicznego.
Kiedy zaczęto rozumieć, jak szczepionki działają biologicznie?
Praktyczne efekty obserwowano wcześniej niż mechanizm. Dopiero XIX i XX wiek, wraz z rozwojem teorii drobnoustrojowej, immunologii i wirusologii, pozwoliły wyjaśnić rolę antygenów, pamięci immunologicznej i odpowiedzi odpornościowej.
Czy dawne szczepienia były bezpieczne?
Bezpieczeństwo historycznych metod było bardzo zróżnicowane. Wariolizacja była ryzykowna według współczesnej wiedzy. Metoda Jennera była bezpieczniejsza, ale nadal funkcjonowała w epoce bez dzisiejszych standardów produkcji i nadzoru. Nowoczesne szczepionki podlegają znacznie ściślejszej ocenie jakości, skuteczności i bezpieczeństwa.
Jaką rolę odegrała teoria drobnoustrojowa chorób?
Była przełomowa, bo pozwoliła połączyć konkretne choroby z konkretnymi patogenami. Dzięki temu szczepienia zaczęto projektować bardziej świadomie, a nie tylko na podstawie obserwacji, że po jednej chorobie pojawia się odporność na kolejną ekspozycję.
Czy współczesne szczepionki mRNA są całkowicie nowym pomysłem?
Nie. Ich szerokie użycie jest nowe, ale technologia opiera się na wieloletnich badaniach podstawowych z końca XX i początku XXI wieku. Pandemia COVID-19 przyspieszyła wdrożenie, lecz nie stworzyła całej dziedziny od podstaw.
Dlaczego historia szczepień jest ważna dla dzisiejszych lekarzy i pacjentów?
Pokazuje, jak powstaje wiedza medyczna, jak ocenia się ryzyko i skuteczność oraz dlaczego zaufanie społeczne i dobra organizacja zdrowia publicznego są równie ważne jak samo odkrycie laboratoryjne. Uczy też ostrożności wobec prostych narracji o „jednym wynalazcy” i „natychmiastowych przełomach”.
