Świerzb to zakaźna choroba pasożytnicza skóry wywoływana przez Sarcoptes scabiei var. hominis, czyli świerzbowca ludzkiego. Najczęściej objawia się bardzo nasilonym świądem, szczególnie wieczorem i w nocy, oraz drobnymi zmianami skórnymi, ale sam świąd nie jest równoznaczny z rozpoznaniem tej choroby. Świerzb dotyczy głównie skóry, a pośrednio wpływa także na sen, samopoczucie i jakość życia. Jest częsty na całym świecie, a ryzyko zachorowania rośnie tam, gdzie dochodzi do bliskiego kontaktu skóra do skóry i utrudnionego leczenia wszystkich osób z otoczenia.

Czym jest świerzb?

Świerzb, dawniej określany także jako scabies lub potocznie „zarażenie świerzbowcem”, jest chorobą zakaźną skóry spowodowaną inwazją mikroskopijnego pasożyta. Samica świerzbowca drąży w warstwie rogowej naskórka korytarze, w których składa jaja. To nie tylko obecność pasożyta, ale również reakcja układu odpornościowego na jego białka, jaja i odchody odpowiada za typowe objawy, zwłaszcza świąd i wysypkę.

Choroba nie jest alergią, chorobą autoimmunologiczną ani chorobą genetyczną. Jest zakażeniem pasożytniczym i szerzy się przede wszystkim przez dłuższy, bezpośredni kontakt skóra do skóry. Znacznie rzadziej dochodzi do transmisji pośredniej, na przykład przez pościel lub odzież, choć ten mechanizm może mieć większe znaczenie w świerzbie norweskim, czyli ciężkiej, bardzo zakaźnej postaci choroby.

Świerzb może występować w każdym wieku. Częstość zachorowań bywa większa u dzieci, nastolatków, osób starszych, mieszkańców domów opieki, internatów, więzień, schronisk oraz w rejonach o ograniczonym dostępie do opieki medycznej. Choroba nie świadczy sama w sobie o „braku higieny” i może dotyczyć osób o bardzo różnym statusie społecznym.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Bezpośrednią przyczyną świerzbu jest zakażenie świerzbowcem ludzkim. To należy odróżnić od czynników ryzyka, które nie wywołują choroby samodzielnie, ale zwiększają prawdopodobieństwo kontaktu z pasożytem albo utrudniają jego eliminację.

Do zakażenia najczęściej dochodzi podczas przedłużonego kontaktu skóra do skóry, na przykład między domownikami, partnerami seksualnymi, opiekunami i podopiecznymi. Krótkotrwały kontakt, jak podanie ręki, zwykle nie wystarcza, choć nie da się tego wykluczyć w każdej sytuacji. Wbrew częstemu przekonaniu świerzb nie jest typową chorobą przenoszoną wyłącznie drogą płciową, ale kontakty seksualne są jedną z częstych dróg szerzenia się zakażenia u dorosłych.

Modyfikowalne czynniki ryzyka

• bliski i częsty kontakt z osobą zakażoną bez jednoczesnego leczenia całego otoczenia,
• przebywanie w warunkach dużego zagęszczenia ludzi,
• opóźnione rozpoznanie i leczenie,
• niemożność dokładnego przeprowadzenia dekontaminacji odzieży i pościeli,
• nawracający kontakt z niezdiagnozowanym źródłem zakażenia.

Niemodyfikowalne lub częściowo modyfikowalne czynniki ryzyka

• wiek dziecięcy i podeszły,
• pobyt w placówkach opiekuńczych i instytucjach całodobowych,
• obniżona odporność,
• zaburzenia neurologiczne lub poznawcze utrudniające zgłaszanie objawów,
• przewlekłe choroby skóry, które mogą maskować obraz kliniczny.

U osób z ciężkimi zaburzeniami odporności, wyniszczeniem, niepełnosprawnością lub trudnościami w samoopiece może rozwinąć się świerzb norweski, nazywany też świerzbem hiperkeratotycznym. W tej postaci liczba pasożytów na skórze jest bardzo duża, a zakaźność wyraźnie większa niż w świerzbie klasycznym.

Objawy świerzbu

Najbardziej typowym objawem świerzbu jest intensywny świąd, zwykle nasilający się wieczorem i w nocy. Jest to jednak objaw nieswoisty, bo może występować także w alergiach, atopowym zapaleniu skóry, pokrzywce, grzybicy, wszawicy, chorobach wątroby i nerek oraz wielu innych stanach. Dlatego pojedynczy objaw nie potwierdza rozpoznania.

Typowe zmiany skórne obejmują:

• grudki i drobne krostki,
• przeczosy, czyli uszkodzenia skóry od drapania,
• niewielkie pęcherzyki,
• linijne lub faliste nory świerzbowcowe w naskórku,
• zmiany wypryskowe, zwłaszcza przy dłuższym trwaniu choroby.

U dorosłych zmiany najczęściej pojawiają się:

• między palcami rąk,
• na powierzchniach zginaczy nadgarstków,
• w okolicy pępka, pasa i pośladków,
• na narządach płciowych,
• w okolicy brodawek sutkowych,
• na wewnętrznych powierzchniach ud.

U niemowląt i małych dzieci obraz może być inny niż u dorosłych. Częściej zajęte są dłonie, stopy, skóra owłosiona głowy, twarz i szyja. Zmiany mogą przypominać egzemę, liszajec zakaźny lub inne wysypki wieku dziecięcego.

We wczesnym okresie po pierwszym zakażeniu objawy mogą nie występować od razu. W klasycznym świerzbie pierwsze dolegliwości pojawiają się zwykle po kilku tygodniach, ponieważ organizm potrzebuje czasu na rozwinięcie reakcji immunologicznej. Przy kolejnym zakażeniu objawy mogą wystąpić znacznie szybciej, nawet w ciągu kilku dni.

Przebieg i postacie choroby

Najczęstszą postacią jest świerzb klasyczny. Ma zwykle przebieg podostry lub przewlekły, z utrzymującym się świądem i nawrotami wynikającymi z niepełnego leczenia albo ponownego zakażenia od otoczenia. Sama choroba rzadko ustępuje szybko bez leczenia, a drapanie sprzyja nadkażeniom bakteryjnym.

Wyróżnia się także:

• świerzb guzkowy – z utrzymującymi się, swędzącymi guzkami, często w okolicy pachwin, pośladków i narządów płciowych,
• świerzb niemowląt i małych dzieci – z odmienną lokalizacją zmian,
• świerzb norweski – ciężką postać z masywnym złuszczaniem, grubymi nawarstwieniami rogowego naskórka i bardzo dużą zakaźnością.

Po skutecznym leczeniu świąd może utrzymywać się jeszcze przez 2 do 4 tygodni, a czasem dłużej. Nie musi to oznaczać niepowodzenia terapii. Może wynikać z utrzymującej się reakcji zapalnej skóry. Ocenę skuteczności leczenia powinien przeprowadzić lekarz na podstawie całości obrazu klinicznego.

Rozpoznanie

Rozpoznanie świerzbu opiera się przede wszystkim na wywiadzie i badaniu skóry. Lekarz ocenia charakter świądu, rozmieszczenie zmian, obecność podobnych objawów u domowników lub partnerów oraz możliwość narażenia na zakażenie. Istnieją międzynarodowe kryteria kliniczne stosowane w praktyce i badaniach, ale ich wykorzystanie może różnić się między krajami i ośrodkami.

Pomocne mogą być:

• dermatoskopia, czyli oglądanie skóry w powiększeniu,
• mikroskopowe badanie zeskrobin skóry,
• test z taśmą klejącą,
• rzadziej inne metody potwierdzające obecność pasożyta, jaj lub odchodów.

Żaden test nie jest idealny. Wyniki fałszywie ujemne są możliwe, zwłaszcza przy małej liczbie pasożytów, nieoptymalnym pobraniu materiału lub nietypowym obrazie choroby. Z kolei podobne zmiany skórne w innych chorobach mogą prowadzić do nadrozpoznania, jeśli ocena ograniczy się do samego świądu.

W diagnostyce różnicowej bierze się pod uwagę między innymi:

• atopowe zapalenie skóry,
• wyprysk kontaktowy,
• pokrzywkę,
• wszawicę,
• grzybice skóry,
• liszajec zakaźny i inne nadkażenia bakteryjne,
• ukąszenia owadów,
• dermatozy pęcherzowe,
• świąd o podłożu internistycznym lub polekowym.

Nie prowadzi się badań przesiewowych populacji ogólnej. W określonych sytuacjach, na przykład podczas ognisk zachorowań w domach opieki czy innych placówkach zbiorowego pobytu, zalecana bywa aktywna ocena kontaktów i osób z grup ryzyka.

Leczenie

Leczenie świerzbu obejmuje jednocześnie usunięcie pasożyta, łagodzenie objawów i ograniczenie transmisji w otoczeniu. Dobór terapii zależy od wieku pacjenta, ciąży, chorób współistniejących, przeciwwskazań, nasilenia zmian, postaci choroby oraz lokalnych zaleceń. Ostateczną decyzję podejmuje personel medyczny.

W aktualnych wytycznych stosuje się przede wszystkim:

• miejscowe leki przeciwświerzbowe, najczęściej z grupy preparatów działających na pasożyta,
• doustną iwermektynę w wybranych sytuacjach klinicznych, zgodnie z miejscowymi wskazaniami i przeciwwskazaniami,
• leczenie wspomagające świąd i stanu zapalnego skóry.

W wielu krajach za leczenie pierwszego wyboru w świerzbie klasycznym uznaje się permetrynę stosowaną miejscowo. U części chorych i w określonych sytuacjach klinicznych stosuje się inne preparaty miejscowe albo leczenie doustne. W świerzbie norweskim zwykle konieczne jest leczenie skojarzone, bardziej intensywne i często prowadzone pod ścisłym nadzorem medycznym.

Skuteczność terapii zależy nie tylko od doboru leku, ale także od prawidłowego zastosowania oraz równoczesnego leczenia osób z bliskiego otoczenia, nawet jeśli nie mają jeszcze objawów. To szczególnie ważne, ponieważ pierwszy okres zakażenia może przebiegać skąpoobjawowo lub bezobjawowo.

Leczenie objawowe może obejmować środki łagodzące świąd oraz, w razie potrzeby, leki przeciwzapalne stosowane miejscowo. Gdy dochodzi do nadkażenia bakteryjnego skóry, konieczna bywa dodatkowa terapia zależna od obrazu klinicznego. Nie ma natomiast wiarygodnych dowodów, że suplementy, „oczyszczające diety” czy metody alternatywne zastępują leczenie przeciwpasożytnicze.

Najważniejsze ograniczenia terapii to możliwość nawrotu, reinfekcji oraz podrażnienia skóry po lekach miejscowych. Skuteczność monitoruje się na podstawie ustępowania aktywnych zmian, zmniejszenia liczby nowych ognisk oraz oceny, czy jednocześnie leczono kontakty domowe i czy wykonano zalecane działania higieniczne dotyczące tekstyliów.

Powikłania i rokowanie

Rokowanie w świerzbie jest na ogół dobre, jeśli rozpoznanie zostanie postawione odpowiednio wcześnie, a leczenie obejmie także osoby z najbliższego otoczenia. Choroba może jednak istotnie pogarszać jakość życia przez bezsenność, przewlekły świąd, rozdrażnienie, problemy z koncentracją oraz napięcie psychiczne i społeczne.

Najczęstsze powikłania to:

• bakteryjne nadkażenia skóry, zwłaszcza po drapaniu,
• liszajec zakaźny, zapalenie mieszków włosowych lub czyraczność,
• zaostrzenie wyprysku i przewlekły stan zapalny skóry,
• utrzymujący się świąd po leczeniu,
• nawrót lub ponowne zakażenie.

W niektórych populacjach, szczególnie tam, gdzie nadkażenia paciorkowcowe są częste i słabo leczone, świerzb pośrednio wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań ogólnoustrojowych, takich jak ostre kłębuszkowe zapalenie nerek po zakażeniu paciorkowcem. Związek ten najlepiej udokumentowano w określonych regionach endemicznych i nie oznacza, że każdy chory na świerzb rozwinie takie powikłanie.

Rokowanie pogarszają: późne rozpoznanie, nieleczenie kontaktów, obniżona odporność, świerzb norweski, trudne warunki socjalne i współistnienie chorób skóry utrudniających ocenę zmian.

Najważniejsze informacje o świerzbie

Obszar	Najważniejsze informacje	Znaczenie kliniczne	Ważne zastrzeżenie
Definicja	Świerzb to zakaźna choroba pasożytnicza skóry wywołana przez świerzbowca ludzkiego.	Wymaga leczenia ukierunkowanego na pasożyta, a nie wyłącznie łagodzenia świądu.	Świąd sam w sobie nie jest rozpoznaniem świerzbu.
Droga zakażenia	Najczęściej dochodzi do transmisji przez dłuższy kontakt skóra do skóry.	Wyjaśnia to, dlaczego choroba często szerzy się wśród domowników i partnerów.	Krótki kontakt zwykle nie wystarcza, ale nie można wykluczyć transmisji w każdej sytuacji.
Typowe objawy	Nasilony świąd nocny, grudki, przeczosy i nory świerzbowcowe w charakterystycznych lokalizacjach.	Obraz kliniczny kieruje diagnostyką i leczeniem.	Podobne zmiany mogą występować w wielu innych chorobach skóry.
Rozpoznanie	Opiera się głównie na wywiadzie i badaniu skóry, czasem z potwierdzeniem dermatoskopowym lub mikroskopowym.	Pozwala odróżnić świerzb od wyprysku, wszawicy i innych dermatoz.	Ujemny wynik badania dodatkowego nie wyklucza choroby.
Leczenie	Stosuje się leki przeciwświerzbowe miejscowe lub doustne, a także leczenie objawowe.	Skuteczność zależy od prawidłowego zastosowania terapii i leczenia kontaktów.	Utrzymywanie się świądu po terapii nie zawsze oznacza niepowodzenie leczenia.
Postacie szczególne	Świerzb norweski przebiega z bardzo dużą liczbą pasożytów i wysoką zakaźnością.	Wymaga zwykle intensywniejszego leczenia i ścisłych działań zapobiegających szerzeniu się zakażenia.	Może występować u osób z obniżoną odpornością lub ograniczoną samoopieką, ale nie wyłącznie w tych grupach.
Powikłania	Najczęstsze są nadkażenia bakteryjne i przewlekłe uszkodzenie skóry przez drapanie.	Mogą wydłużać leczenie i zwiększać ryzyko powikłań ogólnych.	Ryzyko ciężkich powikłań nie jest jednakowe we wszystkich populacjach.
Profilaktyka	Kluczowe jest szybkie rozpoznanie, leczenie wszystkich bliskich kontaktów i postępowanie z tekstyliami.	Zmniejsza to ryzyko nawrotu i ognisk zakażenia.	Sama poprawa higieny bez leczenia nie usuwa pasożyta ze skóry.

Profilaktyka i zmniejszanie ryzyka

Zapobieganie świerzbowi opiera się przede wszystkim na przerwaniu łańcucha transmisji. Nie istnieje szczepionka przeciw świerzbowi. Najważniejsze znaczenie mają działania praktyczne, potwierdzone w zaleceniach zdrowia publicznego i dermatologii.

• szybkie zgłoszenie się do lekarza przy podejrzeniu choroby,
• równoczesne leczenie wszystkich domowników i innych bliskich kontaktów zgodnie z zaleceniem medycznym,
• pranie odzieży, bielizny, pościeli i ręczników używanych w ostatnich dniach w odpowiedniej temperaturze zgodnie z lokalnymi zaleceniami,
• izolowanie rzeczy, których nie można wyprać, przez czas wystarczający do obumarcia pasożyta poza organizmem człowieka,
• dokładne odkurzanie materacy i tapicerowanych powierzchni jako działanie uzupełniające,
• szczególna czujność w placówkach opiekuńczych i przy ogniskach zakażenia.

Poza organizmem człowieka świerzbowiec przeżywa zwykle krótko, ale dokładny czas zależy od temperatury i wilgotności. Dlatego szczegółowe zalecenia dotyczące tekstyliów mogą nieco różnić się między krajami. Istotne jest stosowanie się do instrukcji przekazanych przez lekarza lub sanepid, zwłaszcza przy świerzbie norweskim i w ogniskach instytucjonalnych.

U kobiet w ciąży, niemowląt, małych dzieci, seniorów i osób z obniżoną odpornością dobór terapii i działania zapobiegawcze wymagają szczególnej ostrożności. Nie każdy lek nadaje się dla każdej grupy pacjentów.

Kiedy należy pilnie szukać pomocy medycznej?

Choć świerzb zwykle nie jest stanem nagłym, pilna ocena medyczna jest potrzebna, gdy pojawiają się objawy mogące świadczyć o powikłaniach lub ciężkiej postaci choroby:

• rozległe zaczerwienienie, ropienie, sączenie lub bolesność skóry sugerujące nadkażenie bakteryjne,
• gorączka i wyraźne pogorszenie stanu ogólnego,
• uogólnione, grube łuski i nawarstwienia naskórka, szczególnie u osoby z obniżoną odpornością,
• bardzo szybkie szerzenie się zmian w placówce opiekuńczej lub wśród wielu domowników,
• objawy odwodnienia, bezsenności lub wyczerpania związane z nasilonym świądem u małych dzieci i osób starszych.

Jeżeli występują objawy ciężkiej reakcji ogólnoustrojowej, zaburzenia świadomości albo inne oznaki stanu nagłego, konieczna jest pilna pomoc medyczna. Tego rodzaju objawy nie są typowe dla samego świerzbu i wymagają odrębnej diagnostyki.

Mity i nieporozumienia

Mit: świerzb wynika wyłącznie z brudu.
Nieprawda. Choroba jest skutkiem zakażenia pasożytem. Warunki życia mogą wpływać na szerzenie się choroby, ale sam świerzb może wystąpić także u osób dbających o higienę.

Mit: jeśli swędzi, to na pewno świerzb.
Nieprawda. Świąd jest bardzo częstym i nieswoistym objawem wielu chorób skóry i chorób ogólnych.

Mit: wystarczy wyprać pościel i przeczekać.
Nieprawda. Działania higieniczne są ważne, ale nie zastępują leczenia przeciwpasożytniczego.

Mit: po leczeniu świąd powinien zniknąć od razu.
Nie zawsze. Utrzymujący się świąd po terapii może wynikać z reakcji zapalnej skóry, choć czasem bywa też sygnałem nawrotu lub reinfekcji.

Mit: świerzb to tylko problem dermatologiczny.
Nie całkiem. Choroba dotyczy skóry, ale wpływa też na sen, jakość życia, funkcjonowanie społeczne, a przy powikłaniach może prowadzić do zakażeń bakteryjnych.

FAQ

Czy świerzb jest bardzo zakaźny?

Tak, ale głównie przy bliskim i dłuższym kontakcie skóra do skóry. W świerzbie klasycznym zakaźność jest umiarkowana, natomiast w świerzbie norweskim może być bardzo duża z powodu ogromnej liczby pasożytów na skórze.

Czy można zarazić się świerzbem od zwierzęcia?

Świerzb ludzki wywołuje odmiana świerzbowca przystosowana do człowieka. Pasożyty zwierzęce mogą czasem powodować przejściowe zmiany skórne u ludzi, ale zwykle nie dają typowego, długotrwałego świerzbu ludzkiego. Ocenę konkretnej sytuacji powinien przeprowadzić lekarz.

Czy świerzb zawsze widać na skórze?

Nie. Zwłaszcza na początku choroby zmiany mogą być dyskretne, a dominującym objawem bywa świąd. U części osób obraz jest nietypowy, szczególnie u małych dzieci, seniorów i osób z obniżoną odpornością.

Po leczeniu nadal swędzi skóra. Czy to znaczy, że leczenie nie zadziałało?

Niekoniecznie. Świąd może utrzymywać się jeszcze przez kilka tygodni po skutecznym usunięciu pasożyta. Znaczenie ma to, czy pojawiają się nowe aktywne zmiany, czy leczono wszystkich bliskich kontaktów i czy lekarz stwierdza cechy nawrotu.

Czy trzeba leczyć wszystkich domowników, jeśli tylko jedna osoba ma objawy?

Bardzo często tak, ponieważ osoby zakażone mogą przez pewien czas nie mieć objawów, a mimo to brać udział w szerzeniu choroby. Szczegółowe zalecenia zależą od sytuacji klinicznej i oceny lekarskiej.

Czy świerzb może nawracać?

Tak. Nawrót może wynikać z niepełnego leczenia, niewłaściwego zastosowania preparatu, braku leczenia kontaktów albo ponownego zakażenia z otoczenia. Nie każdy nawrót świądu oznacza jednak aktywną chorobę.

Czy świerzb jest chorobą przenoszoną drogą płciową?

Może przenosić się podczas kontaktów seksualnych, ponieważ wiążą się one z bliskim kontaktem skóra do skóry. Nie jest jednak ograniczony do tej drogi i może szerzyć się także między domownikami, opiekunami i dziećmi.

Czy po przechorowaniu świerzbu nabywa się trwałą odporność?

Nie. Możliwe są kolejne zakażenia. Co więcej, przy następnym kontakcie z pasożytem objawy często pojawiają się szybciej niż przy pierwszym zachorowaniu.